Contents
कर्मवीर भाऊराव पाटील यांच्याबाबत नवी माहिती आली पुढे !वाचा सविस्तर. …
अतिथी लेखक : प्रथमेश हणमंत हबळे,सातारा
भारतातील सामाजिक इतिहास पाहिला तर अस्पृश्यतेचा प्रश्न हा केवळ धार्मिक किंवा सांस्कृतिक प्रश्न नव्हता, तर तो एक व्यापक सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय वास्तव होता. शतकानुशतकांच्या रूढी-परंपरांमुळे काही समाजघटकांना अस्पृश्य म्हणून समाजव्यवस्थेतून वगळण्यात आले होते. त्यांना शिक्षण, मंदिरे, विहिरी, सार्वजनिक सोयी यापासून दूर ठेवले गेले. ही विषमता केवळ धार्मिक आधारावर नव्हे तर सामाजिक शोषणाच्या शृंखलेतून अधिक घट्ट झाली.
अशा काळात जे काही थोर पुरुष उभे राहिले, त्यांनी केवळ या अन्यायाविरोधात आवाज उठवला नाही तर प्रत्यक्ष कृतीद्वारे समाजाचा विचार बदलण्याचा प्रयत्न केला. यात महात्मा जोतीराव फुले, राजर्षी शाहू महाराज, महात्मा गांधी, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, पंडिता रमाबाई, सावित्रीबाई फुले यांसारख्या अनेक महामानवांचा समावेश होतो. याच परंपरेत एक विलक्षण कार्यकर्ते म्हणजे कर्मवीर भाऊराव पाटील.
भाऊराव पाटील हे शिक्षणतज्ज्ञ, समाजसुधारक आणि कार्यकर्ते म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी स्थापन केलेल्या रयत शिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी हजारो दलित, शेतकरी, अस्पृश्य, वंचित मुलांना शिक्षणाची दारे खुली केली. विशेष म्हणजे त्यांनी केवळ शिक्षण दिले नाही तर अस्पृश्यतेच्या विरोधात प्रखर विचार आणि ठोस उपाय मांडले. या लेखात आपण कर्मवीर भाऊराव पाटील यांच्या अस्पृश्यता निर्मूलनाच्या कार्याचा सविस्तर आढावा घेऊया.
१८५७ च्या स्वातंत्र्यसमरानंतर भारतात सामाजिक सुधारणांचे वारे वाहू लागले. त्या काळात स्त्रीशिक्षण, विधवाविवाह, अस्पृश्यता निर्मूलन यावर अनेकांनी कार्य केले. परंतु तरीही ग्रामीण भागात अस्पृश्यता घट्ट रुजलेली होती. शेतकरी, बहुजन, मागास समाज व अडाणी वर्ग यांना शैक्षणिक व सामाजिक प्रगतीपासून वंचित ठेवले गेले.
१९व्या शतकाच्या अखेरीस आणि २०व्या शतकाच्या प्रारंभी या प्रश्नाला उग्र रूप आले. महात्मा फुले यांनी ‘सत्यशोधक समाजा‘द्वारे शूद्र-अतिशूद्रांच्या हक्कांसाठी चळवळ उभारली. शाहू महाराजांनी कोल्हापूर संस्थानात अस्पृश्यांना हक्क दिले, आरक्षण सुरू केले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी तर थेट भारतीय संविधानात अस्पृश्यतेला बंदी घालून सामाजिक क्रांती घडवून आणली.
या परंपरेतच शिक्षणक्षेत्रातून अस्पृश्यता निर्मूलनाचा मार्ग शोधणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे कर्मवीर भाऊराव पाटील.
कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचा जन्म २२ सप्टेंबर १८८७ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील कडोली येथे झाला. बालपणापासून त्यांना शेतकरी जीवनाचा अनुभव होता. त्यांनी पाहिले की शेतकरी व दलित समाजाला शिक्षणापासून जाणीवपूर्वक दूर ठेवले जाते. शिक्षण घेतले तर समाजात त्यांना तिरस्कार सहन करावा लागतो.
यामुळे त्यांनी ठरवले की शिक्षण हेच समाज परिवर्तनाचे मुख्य साधन आहे. त्यांनी स्वतःच्या आयुष्याची दिशा ठरवताना ‘सर्वांसाठी शिक्षण’ हीच जीवनमूल्ये स्वीकारली. पुढे ‘रयत शिक्षण संस्था’ ही त्यांची कृतीशील परंपरा ठरली.
अस्पृश्यता ही फक्त धार्मिक विटंबना नव्हती, तर ती सामाजिक बहिष्काराची कठोर शिक्षा होती. अस्पृश्यांना शाळेत प्रवेश नव्हता,विहिरीवर पाणी भरता येत नसे,देवळात प्रवेश नव्हता,गावातील प्रमुख रस्त्यांवरून चालता येत नसे,सन्मानाची वागणूक मिळत नसे.
या परिस्थितीत अस्पृश्य मुलांच्या शैक्षणिक क्षमतेचा विकास कसा होणार? त्यांचे सामाजिक आत्मसन्मान कसा वाढणार?
भाऊराव पाटील यांनी हे सत्य ओळखले. त्यांना खात्री होती की, जर अस्पृश्यांना शिक्षण मिळाले तर ते आपल्या हक्कांसाठी उभे राहतील. म्हणूनच त्यांनी रयत शिक्षण संस्थेच्या प्रत्येक शाळेत अस्पृश्य मुलांना प्रवेश दिला.
Times of India मधील नोंद—-
१९१९ साली ब्रिटीश सरकारने भारतातील सुधारणा विचारार्थ ‘सायमन कमिशन‘ स्थापन केले होते. या आयोगासमोर अनेक मान्यवरांनी साक्ष दिली. भाऊराव पाटील यांनीही आपल्या प्रत्यक्ष अनुभवावर आधारित अस्पृश्यता निर्मूलनाचे उपाय सुचवले.
११ डिसेंबर १९१९ रोजी त्यांनी दिलेली साक्ष Times of India मध्ये प्रसिद्ध झाली. त्यात त्यांनी ठामपणे म्हटले :
• “अस्पृश्यांच्या शिक्षणासाठी विशेष शाळा असाव्यात.”
• “देवदासी प्रथेचे उन्मूलन व्हावे.”
• “साताऱ्यात अस्पृश्यांची संख्या कमी असूनही त्यांना वस्तीचा अधिकार द्यावा.”
• “अस्पृश्य मुलांची वैचारिक क्षमता ब्राह्मणांच्या बरोबरीची आहे, त्यामुळे त्यांना शिक्षण मिळाले पाहिजे.”
• “सरकारने अस्पृश्यांसाठी सहकारी संस्था सुरू कराव्यात.”
या विचारांमधून त्यांच्या समाजदृष्टीचे दर्शन घडते.
रयत शिक्षण संस्थेचे योगदान—-
१९१९ मध्ये स्थापन झालेल्या रयत शिक्षण संस्थेने पुढील कार्य केले :
1. सर्वांसाठी समान शाळा :
अस्पृश्य मुलांना बिनशर्त प्रवेश दिला. कोणतेही भेदभाव न ठेवता त्यांना शिकवले.
2. विद्यार्थी वसतिगृहे :
गरीब, दलित, शेतकरी मुलांना राहण्यासाठी वसतिगृहे उभारली.
3. स्वावलंबनाची शिकवण :
विद्यार्थ्यांनी स्वतः श्रम करून शाळेच्या गरजा पूर्ण कराव्यात ही शिकवण दिली.
4. सामाजिक एकात्मता :
रयत शाळांमध्ये अस्पृश्य, सवर्ण, गरीब, श्रीमंत अशी कोणतीही विभागणी नव्हती. सर्व एकत्र बसून शिकत.
5. मुलींच्या शिक्षणावर भर :
अस्पृश्य समाजातील मुलींना देखील शिक्षण दिले गेले.
भाऊराव पाटील यांची विचारसरणी—-
भाऊराव पाटील यांना वाटत होते की, अस्पृश्यता ही केवळ धार्मिक समस्या नाही तर ती सामाजिक न्यायाचा प्रश्न आहे. त्यांनी अनेकदा सांगितले :
• “अस्पृश्य मुलं हुशार आहेत, त्यांची क्षमता ब्राह्मण मुलांइतकीच आहे.”
•”सामाजिक बहिष्कारामुळे त्यांची प्रतिभा वाया जाते.”
• “शिक्षण हेच अस्पृश्यतेच्या बेड्या तोडण्याचे हत्यार आहे.”
त्यांचा दृष्टिकोन पूर्णपणे मानवतावादी आणि समाजवादी होता.
डॉ. आंबेडकर व कर्मवीर यांचा संबंध—–
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांसाठी लढत होते. तर भाऊराव पाटील हे शिक्षणक्षेत्रातून समाज उभारणी करत होते. दोघांचा मार्ग भिन्न असला तरी उद्देश एकच होता — अस्पृश्य समाजाचे सशक्तीकरण.
डॉ. आंबेडकरांनी संविधानातून अस्पृश्यतेवर बंदी आणली, तर भाऊराव पाटील यांनी शाळांमधून प्रत्यक्षात ती भिंत तोडली. त्यामुळे या दोन महामानवांचे योगदान परस्परपूरक आहे.
अस्पृश्यता निर्मूलनाचे परिणाम—-
भाऊराव पाटील यांच्या कार्यामुळे :
• हजारो अस्पृश्य मुलं शिकली.
• समाजात शिक्षणाची क्रांती घडली.
• अस्पृश्यांच्या आत्मसन्मानाला बळ मिळाले.
• अस्पृश्य समाजातील अनेक नेते, शिक्षक, अधिकारी निर्माण झाले.
• अस्पृश्यता विरोधी विचार ग्रामीण भागात पसरले.
आजच्या काळातील संदर्भ—-
आज भारतीय संविधानाने अस्पृश्यतेला कायदेशीर बंदी घातली आहे. परंतु प्रत्यक्ष समाजजीवनात अजूनही जातीय भेदभावाच्या घटना दिसतात. अशा वेळी कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचे विचार आपल्याला मार्गदर्शक ठरतात.
समान शिक्षण: आजही गरीब व वंचित समाजघटकांसाठी दर्जेदार शिक्षण गरजेचे आहे.
सामाजिक समता: केवळ कायदे करून नाही, तर मनातून भेदभाव संपवणे आवश्यक आहे.
सहकारी संस्था: वंचितांसाठी आर्थिक स्वावलंबनाच्या संधी निर्माण करणे गरजेचे आहे.
एकुणच कर्मवीर भाऊराव पाटील हे केवळ शिक्षणतज्ज्ञ नव्हते, तर अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी कार्य करणारे महान समाजसुधारक होते. त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीद्वारे अस्पृश्यांना शिक्षणाची दारे खुली केली. त्यांच्या कार्यामुळे हजारो कुटुंबे अंधारातून प्रकाशाकडे आली.
आज आपण त्यांचे विचार लक्षात घेतले तर सामाजिक समतेचा मार्ग अधिक सुकर होईल.
कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचे जीवन आपल्याला सांगते :
“शिक्षण हाच खरा धर्म, शिक्षण हाच खरा देव आणि शिक्षण हाच अस्पृश्यतेवर मात करण्याचा एकमेव मार्ग आहे.”
About The Author
