“ दिपावली सणाची बहुआयामी उत्पत्ती: पौराणिक, ऐतिहासिक आणि आर्थिक दृष्टिकोनातून सखोल विश्लेषण” या लेखात दिवाळी सणाचा शास्त्रीय आणि सांस्कृतिक उगम, प्रभू रामाचे अयोध्येत आगमन, नरकासुर वध, लक्ष्मीपूजन आणि कृषी-वाणिज्याशी असलेले संबंध या सर्व अंगांचा सखोल अभ्यास करण्यात आला आहे. हा लेख दिवाळी सणाच्या धार्मिक, आर्थिक आणि सामाजिक मुळांचा सुंदर संगम सादर करतो.”

I. प्रस्तावना: दिपावलीची सांस्कृतिक आणि दार्शनिक बैठक

दीपावली, ज्याला दिवाळी असेही म्हणतात, हा भारतीय संस्कृतीतील सर्वात महत्त्वाचा आणि व्यापक स्तरावर साजरा केला जाणारा सण आहे. ‘दीपावली’ हा संस्कृत शब्द असून, ‘दीप’ (दिवा) आणि ‘आवली’ (ओळ किंवा मालिका) या दोन शब्दांच्या संयोगाने तयार झाला आहे. याचा अर्थ ‘दिव्यांच्या ओळी’ असा होतो. हा सण हिंदू कॅलेंडरनुसार कार्तिक महिन्याच्या अमावस्येला साजरा केला जातो. या उत्सवाचा मूलभूत दार्शनिक आधार म्हणजे ज्ञानाचा प्रकाश (आध्यात्मिक किंवा वैचारिक) अज्ञानाच्या अंधकारावर मिळवलेला विजय होय.   

दीपावली केवळ दिव्यांची रोषणाई नसून, ती वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे (बुराई पर अच्छाई की जीत) प्रतीक आहे. हा सण आपल्याला जीवनातील नैतिक मूल्यांची आणि मान्यतेची आठवण करून देतो. अंधार कितीही गडद असला तरी, प्रकाशाची एक छोटी किरण त्याला सहज दूर करू शकते, हा अटळ विश्वास दीपावलीच्या प्रत्येक ज्योतीमध्ये अंतर्भूत आहे. प्राचीन काळापासून हा उत्सव साजरा केला जात असल्याचे ऐतिहासिक पुरावे सूचित करतात, ज्यात आरंभीच्या काळात तो ‘यक्षांचा उत्सव’ म्हणूनही ओळखला जात असे. यक्ष हे भूमीच्या आणि संपत्तीच्या संरक्षणाशी संबंधित असल्याने, याचा संबंध कृषी आणि वाणिज्य क्षेत्रातील समृद्धीशी जोडला जातो, जो पुढे लक्ष्मी पूजनाच्या रूपात विकसित झाला.   

दिव्यांच्या माध्यमातून साजरा केला जाणारा हा उत्सव अनेक भिन्न-भिन्न पौराणिक कथांचे आणि ऐतिहासिक घटनांचे संश्लेषण आहे. प्रभू रामचंद्रांचे पुनरागमन, नरकासुराचा वध आणि माता लक्ष्मीचे प्रकटीकरण यांसारख्या विविध कथा वेगवेगळ्या युगातील असल्या तरी त्या सर्व कार्तिक अमावस्येच्या आसपास केंद्रित झालेल्या आहेत. यावरून असे दिसून येते की, विशिष्ट पौराणिक कथांचे अधिष्ठान प्राप्त होण्यापूर्वीच, दिव्यांनी अमावस्येची रात्र उजळून टाकणे आणि अंधारावर विजय मिळवणे ही प्रथा भारतीय समाजात दृढ झाली होती.

II. पौराणिक मूळ: त्रिकेंद्रित कथांचे संश्लेषण

दीपावलीची उत्पत्ती विविध धार्मिक कथांवर आधारित आहे, ज्यामुळे या उत्सवाला बहुआयामी रूप प्राप्त झाले आहे. प्रामुख्याने तीन मोठ्या कथा या सणाशी जोडल्या जातात:

II.१ प्रभू रामाचे अयोध्येत पुनरागमन

दीपावलीच्या उत्सवामागील सर्वात प्रमुख आणि व्यापक कथा म्हणजे प्रभू रामचंद्रांचे अयोध्येत पुनरागमन. प्रभू राम, सीतामाई आणि लक्ष्मण यांनी चौदा वर्षांचा वनवास संपवून कार्तिक अमावस्येच्या दिवशी अयोध्येत परतले. रावणासारख्या अन्यायी शक्तीवर रामाने विजय मिळवून, धर्माची पुनर्स्थापना केली होती. या ऐतिहासिक आणि नैतिक विजयाच्या आनंदात, अयोध्येतील नागरिकांनी त्यांचे स्वागत करण्यासाठी संपूर्ण शहर ध्वज आणि तेलाचे दिवे (Diyas) लावून उजळून टाकले. हा दीपोत्सव केवळ राजाच्या परतण्याचा आनंद नव्हता, तर वाईटावर चांगल्याने मिळवलेला शाश्वत विजय होता. ही कथा प्रामुख्याने उत्तर आणि पूर्व भारतात दिवाळी उत्सवाचे प्रमुख कारण म्हणून पाहिली जाते.   

II.२ नरकासुर वधाचे नैतिक आणि प्रादेशिक महत्त्व

दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी, म्हणजेच नरक चतुर्दशीला, भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुर नावाच्या असुराचा वध केला होता. नरकासुर हा प्रागज्योतीसपूरचा (नेपाळचा दक्षिण प्रांत) राजा होता, ज्याच्या अत्याचाराने देव आणि सामान्य जनता त्रस्त झाली होती. त्याने देवांची माता अदिती हिची मौल्यवान कर्णकुंडले चोरली होती आणि १६,१०० राजकन्यांना आपल्या महालात बंदी बनवले होते.   

या अत्याचारातून मुक्ती मिळवण्यासाठी श्रीकृष्णाने (आणि त्यांच्या पत्नी सत्यभामेने) नरकासुराचा वध केला. या वधानंतर त्या सर्व कन्यांची मुक्तता झाली. नरकासुराला मारण्यापूर्वी कृष्णाने त्याचा सेनापती मुर याचा वध केला होता, ज्यामुळे कृष्णाला ‘मुरारी’ हे नाव प्राप्त झाले. या विजयाचे प्रतीक म्हणून, नरकासुर वधानंतर मुक्त झालेल्या महिलांनी सुगंधी तेलाने अभ्यंगस्नान केले होते. म्हणूनच नरक चतुर्दशीच्या दिवशी पहाटे लवकर उठून अभ्यंगस्नान करण्याची परंपरा आहे, जी वाईट प्रवृत्तीवर दिव्यतेच्या विजयाचे आणि शुद्धीकरणाचे प्रतीक आहे.   

II.३ लक्ष्मी पूजन आणि शाक्त-वैष्णव समन्वय

कार्तिक अमावस्येच्या मुख्य रात्री लक्ष्मी पूजन केले जाते, जे धन, समृद्धी आणि सुखाचे प्रतीक आहे. लक्ष्मी देवी पृथ्वीतलावर भ्रमण करून भक्तांना आशीर्वाद देते, अशी मान्यता आहे. याच रात्री काही प्रांतांमध्ये देवी महाकालीच्या उग्र रूपाची पूजा केली जाते, ज्याला ‘काली चौदस’ म्हणतात.   

पुराणानुसार, राक्षसांचा नाश केल्यानंतर महाकालीचा क्रोध शांत झाला नव्हता. तेव्हा भगवान शिव तिला शांत करण्यासाठी तिच्या पायाखाली आडवे झाले. शिवाने स्पर्श केल्यावर देवीचा कोप शांत झाला आणि तिचे शांतीरूप म्हणजेच माता लक्ष्मी म्हणून तिची पूजा केली जाऊ लागली. ही कथा शाक्त (महाकाली) आणि वैष्णव (लक्ष्मी) परंपरांचे एकत्रीकरण दर्शवते. दिवाळी केवळ भौतिक समृद्धीचे आवाहन करणारा सण नाही, तर ती सृष्टीतील संतुलन राखण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या विध्वंसक आणि निर्मितीक्षम शक्तींचा आदर करणारा उत्सव आहे.   

III. प्राचीन ग्रंथ आणि ऐतिहासिक नोंदीतील दीपावली

दिवाळीचा उत्सव केवळ पौराणिक कथांवर आधारित नाही, तर त्याचा इतिहास प्राचीन भारतीय साहित्यात आणि ऐतिहासिक नोंदींमध्ये सापडतो, ज्यामुळे या सणाचे प्राचीनत्व आणि सामाजिक महत्त्व सिद्ध होते.

III.१ कार्यात्मक आणि लौकिक उत्पत्ती

प्राचीन भारतीय मुत्सद्दी कौटिल्य यांनी लिहिलेल्या अर्थशास्त्रात कार्तिक अमावस्येच्या दिवशी मंदिरे आणि घाटांवर दिवे लावण्याची परंपरा असल्याचे स्पष्ट उल्लेख आढळतात. हे उल्लेख सूचित करतात की हा दीपोत्सव केवळ घरगुती विधी नव्हता, तर तो सार्वजनिक, सामुदायिक आणि नदी/जल-संस्कृतीशी जोडलेला एक महत्त्वाचा उत्सव होता.   

याचबरोबर, वात्स्यायनाचे कामसूत्र या प्राचीन ग्रंथात दिव्यांच्या रात्रीचा, म्हणजेच दिवाळीचा, ‘सुखरात्री’ म्हणून उल्लेख आहे. नीलमत पुराणात ‘दीपमाला’ या नावाने हा सण नोंदवला गेला आहे. पौराणिक कथा स्थिरावण्यापूर्वीच, हा दीपोत्सव सामाजिक आनंदाचा, विस्तृत सजावटीचा आणि धार्मिक कार्यासोबतच लौकिक (secular) स्तरावर साजरा केला जाणारा सण बनला होता. याची मुळे बहुधा कृषी उत्पन्नानंतरचा आनंद आणि जलपूजन परंपरेत असावी लागतात, ज्यामुळे तो प्राचीन काळापासून भारतीय जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे.   

III.२ अध्यात्मिक आणि राजकीय परिमाणे

दिवाळीला मध्ययुगीन काळातही विशेष महत्त्व प्राप्त झाले होते. मुघल साम्राज्यात, विशेषत: बहादूर शाह जफर आणि शाह आलम II यांच्या काळात, दिवाळी एक प्रमुख सांस्कृतिक सण बनला होता. शाह आलम II च्या काळात लाल किल्ला दिव्यांनी सजवला जात असे, ज्यामुळे हिंदू आणि मुस्लिम समुदायांना एकत्र येऊन आनंद साजरा करण्याची संधी मिळाली. या राजकीय स्वीकृतीमुळे दिवाळीचे स्वरूप एका विशिष्ट धर्मापुरते मर्यादित न राहता ते सार्वत्रिक सांस्कृतिक उत्सव म्हणून विकसित झाले.   

आधुनिक युगात, दिवाळीला अध्यात्मिक ज्ञान आणि त्यागाचे प्रतीक म्हणूनही पाहिले जाते. भारतीय संस्कृतीचे महान विचारवंत आणि आर्य समाजाचे संस्थापक महर्षी दयानंद सरस्वती यांचे निधन  आणि स्वामी रामतीर्थ यांनी गंगेच्या तीरावर समाधी घेणे , या दोन्ही महत्त्वाच्या घटना दिवाळीच्या दिवशी घडल्या होत्या. यामुळे हा दिवस केवळ भौतिक समृद्धीचा नसून, आत्मज्ञान, त्यागाचा आणि मोक्षाच्या मार्गाचा प्रकाश दर्शवणारा बनतो.   

IV. पाच दिवसांचा उत्सव: तिथी, अनुष्ठान आणि कथा

दिवाळीचा उत्सव हा पाच दिवसांचा असतो, जो कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीपासून सुरू होऊन कार्तिक शुक्ल द्वितीयेपर्यंत चालतो. हिंदू पंचांग चंद्राच्या परिभ्रमण आणि नक्षत्रांच्या गणितावर आधारित असल्याने, तिथीनुसार काहीवेळा दोन सण एकाच दिवशी येऊ शकतात.   

IV.१ धनत्रयोदशी आणि यमदीपदान

दिवाळी उत्सवाची सुरुवात धनत्रयोदशीने होते. या दिवशी धन आणि ऐश्वर्याची देवता देवी लक्ष्मीचे स्वागत केले जाते आणि गृहिणी सोन्या-चांदीची भांडी खरेदी करतात. याच दिवशी आयुर्वेदाची देवता धन्वंतरीचा जन्मदिन साजरा केला जातो. याशिवाय, या दिवशी मृत्यू देवता यमाचे पूजन करून रात्रभर दिवे लावले जातात, ज्याला ‘यमदीपदान’ म्हणतात. आकस्मिक मृत्यूचे भय दूर करण्यासाठी हे पूजन केले जाते.   

IV.२ नरक चतुर्दशी आणि अभ्यंगस्नान

दुसरा दिवस नरक चतुर्दशी असतो, ज्याला ‘छोटी दिवाळी’ असेही म्हणतात. नरकासुराच्या वधानंतर मुक्त झालेल्या महिलांनी सुगंधी तेलाने मर्दन करून स्नान केले होते. याचे प्रतीक म्हणून या दिवशी सूर्योदयापूर्वी अभ्यंगस्नान करण्याची परंपरा आहे. हे स्नान केवळ शारीरिक शुद्धी दर्शवत नाही, तर ते वाईट प्रवृत्तीवर दिव्यतेच्या विजयाचे प्रतीक आहे.   

IV.३ लक्ष्मी पूजन: समृद्धी आणि अध्यात्मिक ज्ञान

दिवाळीचा मुख्य दिवस कार्तिक अमावस्येला साजरा होणारे लक्ष्मी पूजन आहे. ही अमावस्या अतिशय शुभ मानली जाते, कारण याच रात्री लक्ष्मी पृथ्वीवर भ्रमण करते. या दिवशी व्यापारी समुदाय नवीन आर्थिक वर्षाची सुरुवात करतात. नवीन हिशोबाची पुस्तके (खातेवही) पूजली जातात, ज्याला चोपडा पूजन (Chopda Pujan) म्हणतात. अमावस्या तिथीला ही पूजा करण्याचे महत्त्व ज्योतिषशास्त्रीय दृष्टिकोनातून महत्त्वाचे आहे, कारण अमावस्या (नवीन चंद्र) हा नवीन आणि शुभ कार्याचा आरंभ दर्शवतो.   

लक्ष्मी पूजनाच्या दिवशी केवळ भौतिक समृद्धीचा विचार केला जात नाही, तर आत्मिक ज्ञानाचाही विचार केला जातो. कटोपनिषदमध्ये उल्लेख असलेली नचिकेता आणि मृत्यू देवता यम यांची कथा याच दिवशी सांगितली जाते. या कथेनुसार, नचिकेताला यमाकडून आत्मज्ञान प्राप्त झाले, ज्यामुळे त्याला मृत्यूच्या पलीकडील ज्ञानाचा प्रकाश अनुभवता आला. ही कथा धनत्रयोदशीला सुरू झालेल्या यमपूजनाच्या चक्राला पूर्ण करते, ज्यात मृत्यूवर विजय मिळवून सर्वोच्च ज्ञानाचा प्रकाश साजरा केला जातो.   

V. कृषी आणि वाणिज्य क्षेत्रातील दिवाळीची उत्पत्ती

दिवाळीची उत्पत्ती ही भारताच्या कृषी-आधारित अर्थव्यवस्थेशी आणि व्यापारी चक्राशी घट्ट जोडलेली आहे. भारतीय अर्थव्यवस्थेतील सुमारे ६० टक्के नागरिक शेतीवर अवलंबून आहेत. दिवाळीचा काळ हा खरीप हंगामाच्या कापणीनंतर येतो, जेव्हा शेतमालाची विक्री होते आणि घरात धन-धान्य मुबलक प्रमाणात जमा होते.   

V.१ कापणीनंतरचा आनंदोत्सव

शेतकऱ्यांना वर्षभरात त्यांनी पिकवलेल्या पिकांचे चांगले पैसे मिळाले, तर त्यांची दिवाळी मोठ्या आनंदात साजरी होते. दिवाळी हा कृषी उत्पादनाच्या विक्रीतून आलेला नफा आणि समृद्धी साजरा करण्याचा सण आहे. लक्ष्मी पूजनाचा विधी (धनाची पूजा) आणि धन्वंतरी पूजन (धन्वंतरी म्हणजे धन उत्पन्न करणारा) यांचा थेट संबंध नवीन आलेल्या धान्याची पूजा आणि समृद्धीचे आवाहन करण्याशी जोडलेला आहे. हे विश्लेषण दर्शवते की, धार्मिक कथांना आधार देण्यापूर्वी दिवाळी हा एक नियतकालिक कृषी उत्सव होता, जो नैसर्गिक समृद्धीचे प्रतीक होता.   

परंतु, बाजारात पिकांच्या किमती सातत्याने बदलत असल्याने, अनेकदा उत्पादन खर्च देखील भरून येत नाही. अशा वेळी शेतकऱ्यांचे मोठे नुकसान होते आणि त्यांची दिवाळी आनंदाऐवजी अडचणीत जाते. यामुळे, दिवाळीचा उत्साह थेट कृषी बाजारपेठेतील किमतींवर आणि आर्थिक स्थिरतेवर अवलंबून असतो.   

V.२ वाणिज्यिक नवीन वर्षाची उत्पत्ती

व्यापारी समुदायासाठी, लक्ष्मी पूजनाच्या दिवशी होणारे चोपडा पूजन हे नवीन आर्थिक वर्षाचा आरंभ दर्शवते. या दिवशी मागील वर्षाचा हिशेब बंद करून, नवीन हिशेबाची पुस्तके सुरू केली जातात. यामुळे दिवाळीचे स्वरूप केवळ धार्मिक न राहता, ते आर्थिक आणि वाणिज्यिक चक्राशी जोडलेले एक महत्त्वपूर्ण पर्व बनते, जे भारतीय व्यापार पद्धतीचे आणि आर्थिक स्थिरतेचे प्रतीक आहे.   

VI. निष्कर्ष: सांस्कृतिक सातत्य आणि आधुनिक महत्त्व

दीपावली सणाची उत्पत्ती एकाच घटकातून झालेली नाही, तर ती धार्मिक, ऐतिहासिक, कृषी आणि दार्शनिक अशा विविध प्रवाहांच्या एकत्रीकरणातून विकसित झाली आहे.

या उत्सवाचे मूळ प्राचीन ‘दीपोत्सवा’च्या परंपरेत (कौटिल्य अर्थशास्त्र, कामसूत्र) आहे. या कार्यात्मक परंपरेला कालांतराने पौराणिक आणि नैतिक अधिष्ठान मिळाले. रामाचा विजय आणि नरकासुराचा वध या कथांनी न्यायाची आणि धर्माची पुनर्स्थापना साजरी केली. यासोबतच, खरीप हंगामानंतर येणारा हा सण आर्थिक स्थैर्य आणि व्यापारी नवीन वर्षाची सुरुवात म्हणून साजरा केला जातो.

🔗 अधिक जाणून घ्या: Free Links (विश्वसनीय आणि सुसंगत)

1. भारतीय सण आणि संस्कृती संदर्भासाठी:
   👉 https://knowindia.gov.in/culture-and-heritage/festivals.php
   (Use with text: भारतीय संस्कृतीतील सणांचे सामाजिक महत्त्व जाणून घ्या.)
2. दीपावलीचा ऐतिहासिक संदर्भ:
   👉 https://indianculture.gov.in
   (Use with text: भारतीय संस्कृती आणि परंपरेविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी येथे भेट द्या.)
3. लक्ष्मीपूजन आणि धनत्रयोदशी माहिती:
   👉 https://www.drikpanchang.com/
   (Use with text: दिवाळीच्या तिथी आणि पूजाविधी जाणून घ्या.)
4. कृषी-वाणिज्य संबंधी माहिती:
   👉 https://agri.gov.in/
   (Use with text: भारतीय कृषी आणि आर्थिक परंपरा अधिक जाणून घ्या.)
5. रामायण आणि महाभारतातील संदर्भ:
   👉 https://www.valmikiramayan.net/
   (Use with text: रामायणातील दीपावलीचा संदर्भ वाचा.)