महाराणी येसुबाई (राजमाता राजाऊ) स्मृतिदिन २१ डिसेंबर रोजी साजरा करण्याचे आवाहन

२९५व्या स्मृतिदिनानिमित्त इतिहासातील दुर्लक्षित अध्याय प्रकाशात

पुणे, 14 डिसेंबर 2025| प्रतिनिधी|

“महाराणी येसुबाई (राजमाता राजाऊ) यांचा २९५वा स्मृतिदिन २१ डिसेंबर रोजी साजरा करण्याचे आवाहन. इतिहासातील दुर्लक्षित स्वराज्यरक्षिकेचे योगदान, जयंती-स्मृतिदिनाच्या तारखा व सविस्तर माहिती.”

स्वराज्याच्या इतिहासात मोलाची भूमिका बजावूनही ज्या व्यक्तिमत्त्वाचा उल्लेख तुलनेने कमी आढळतो, त्या छत्रपती संभाजीराजांच्या पत्नी, थोरल्या शाहू महाराजांच्या मातोश्री आणि स्वराज्याच्या कुलमुखत्यार महाराणी येसुबाई साहेब (राजमाता राजाऊ) यांच्या २९५व्या स्मृतिदिनानिमित्त येत्या २१ डिसेंबर २०२५ रोजी राज्यभर स्मरण व्हावे, असे आवाहन पत्रकार, इतिहास अभ्यासक व महाराणी येसुबाईंचे थेट वंशज लक्ष्मीकांत राजे शिर्के यांनी केले आहे.

इतिहासानुसार महाराणी येसुबाई यांचे निधन २१ डिसेंबर १७३० रोजी झाले. त्या स्वराज्यनिष्ठ श्रीमंत पिलाजीराव राजे शिर्के यांच्या धाकल्या कन्या, तर स्वराज्यनिष्ठ श्रीमंत गणोजीराव राजे शिर्के यांच्या भगिनी होत्या. राष्ट्रमाता जिजाऊंच्या नातसून आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्नुषा म्हणून त्यांनी स्वराज्याच्या राजकारणात, समाजकारणात व संघर्षकाळात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

इतिहासात दुर्लक्षित राहिलेली राजमाता

महाराणी येसुबाईंच्या जीवनकार्याचा विचार करता, त्यांच्या त्यागाचे व नेतृत्वाचे महत्त्व इतिहासात अपेक्षेप्रमाणे अधोरेखित झालेले दिसत नाही. अनेक बखरी, कादंबऱ्या व ऐतिहासिक लिखाणांमध्ये त्यांच्या जन्म व मृत्यूच्या निश्चित तारखांचा उल्लेख नसल्याचे वास्तव आजही अभ्यासकांना अस्वस्थ करते. याच मुद्द्यावर लक्ष्मीकांत राजे शिर्के यांनी ज्येष्ठ इतिहासतज्ज्ञ, लेखक आणि अभ्यासकांशी चर्चा केली असता, “तिथी निश्चित नसल्याने जयंती किंवा स्मृतिदिन साजरा करता येत नाही,” असे उत्तर वारंवार मिळाल्याचे त्यांनी सांगितले.

परंतु आधुनिक काळात अशा अपूर्णतेमुळे स्मरणच न होणे, हे शिव-शंभू भक्तांना मान्य नसल्याचे ते नमूद करतात. इतिहासात अनेक ठिकाणी सामाजिक सहमतीतून तारखा निश्चित करून स्मृतिदिन साजरे करण्याची परंपरा आहे. याचे उदाहरण म्हणजे महाराणी ताराराणी यांचा स्मृतिदिन, जो त्यांच्या माहेरकडील वंशजांनी एकत्र येऊन निश्चित केला.

सामाजिक सहमतीतून तारीख निश्चित

याच धर्तीवर राजेशिर्के घराण्याचे थेट वंशज, शिर्के घराण्याचे मान्यवर, इतिहास अभ्यासक आणि शिव-शंभू भक्तांच्या सहमतीने आता

२७ जुलै – महाराणी येसुबाई जयंती
२१ डिसेंबर – महाराणी येसुबाई स्मृतिदिन (पुण्यदिन)
या तारखा निश्चित करण्यात आल्या आहेत.

लक्ष्मीकांत राजे शिर्के यांच्या कुटुंबात गेल्या अनेक वर्षांपासून या दोन्ही तारखांना घरगुती स्वरूपात कार्यक्रम होत असून, आता हे कार्यक्रम सार्वजनिक पातळीवर साजरे करण्याचा निर्णय समाजाने स्वीकारला आहे.

शृंगारपूर ते माहुली – स्मरणाची ऐतिहासिक स्थळे

महाराणी येसुबाईंच्या स्मरणासाठी विशेषतः दोन स्थळांचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले आहे.

शृंगारपूर (कोकण) – राजेशिर्के घराण्याची राजधानी व महाराणी येसुबाईंचे मूळ जन्मस्थान. येथे असलेल्या किल्ले प्रचितगड परिसरात भव्य जयंती उत्सव साजरा करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
संगम माहुली (सातारा जवळ) – महाराणी येसुबाईंच्या समाधीचे स्थळ. येथे स्मृतिदिनानिमित्त पुण्यदिन कार्यक्रम आयोजित करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.

इतिहास लेखनावर टीका आणि आत्मपरीक्षणाची गरज

या निमित्ताने लक्ष्मीकांत राजे शिर्के यांनी काही तथाकथित इतिहासकारांवर टीकाही केली आहे. त्यांच्या मते, काही लेखकांनी महाराणी येसुबाईंच्या अटकेच्या व सुटकेच्या तारखा शोधून त्या वेदनादायी घटनांचेच वारंवार स्मरण केले, मात्र त्यांच्या गौरवशाली जीवनकार्याशी निगडित जन्म-मृत्यूच्या तारखा शोधण्याकडे दुर्लक्ष केले. ही प्रवृत्ती थांबवून वास्तव इतिहास समाजासमोर आणण्याची वेळ आली असल्याचे ते म्हणाले.

व्यापक पाठिंबा आणि पुढील वाटचाल

या निर्णयाला विविध संस्था व संघटनांचे मार्गदर्शन लाभले असून त्यामध्ये

शंभुसेना संघटना
स्वराज्यनिष्ठ श्रीमंत पिलाजीराजे शिर्के प्रतिष्ठान
महाराणी येसुबाई साहेब सेवा फाउंडेशन
महाराष्ट्र राज्य गडदुर्ग संवर्धन ट्रस्ट
विविध ऐतिहासिक वंशज घराणे संघटना
यांचा समावेश आहे.

तसेच, महाराणी येसुबाईंचा वंशज घराण्यांनी अधिकृत केलेला आणि समाजमान्य असा एकच फोटो वापरण्याचे आवाहनही करण्यात आले आहे. भविष्यात शालेय स्तरावरही जयंती साजरी करण्यासाठी राज्य सरकारकडे मागणी करण्यात येणार असल्याचे लक्ष्मीकांत राजे शिर्के यांनी स्पष्ट केले.

इतिहासातून प्रेरणा

स्वराज्याच्या इतिहासात राजमाता येसुबाईंचे स्थान हे केवळ एका राजघराण्यापुरते मर्यादित नसून, ते स्त्री नेतृत्व, त्याग आणि स्वराज्यनिष्ठेचे प्रतीक आहे. त्यांच्या जयंती व स्मृतिदिनाच्या माध्यमातून हा इतिहास नव्या पिढीपर्यंत पोहोचावा, हाच या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे.

महाराणी येसुबाई (राजमाता राजाऊ) स्मृतिदिन २१ डिसेंबर रोजी साजरा करण्याचे आवाहन