महाराष्ट्रातून Lepracy Eradication झाले का? :अभ्यास, आकडेवारी, आणि धोरण

माणिक भडंगे यांचे 40 वर्षे अथक सेवाकार्य

दिनांक 11 जानेवारी 2026|विशेष लेख|

” महाराष्ट्रातील कुष्ठरोगाची सद्यस्थिती, आकडेवारी, शास्त्रीय विश्लेषण आणि स्थानिक कार्यकर्त्यांचे अनुभव — जाणून घ्या काय बदलले, काय शिल्लक आहे आणि भविष्यासाठी कोणती धोरणे आवश्यक आहेत.”

परिचय

” डॉ. माणिक बम्भाजी भडंगे(26/01/1947- 12/01/2026) हे मुळ शिरुरचे रहिवाशी आहेत.बालपणीच, औषणे सहज उपलब्ध नसलेला तो काळ, दलित कुकुम्बाची पार्शभुमी, दारिद्र्य, शिक्षणाचा अभाव, दुहेरी म्हणजे दलित म्हणून आणि समाजाचा या आजाराबाबत असलेला दृष्टिकोन यामुळे काय प्रसंगी त्या बालवयात त्यांच्यासोबत आला असेल याच्या नुसत्या कल्पनेने आपण थरारुन जातो.

दोन्ही हात व दोन्ही पाय निकामी अवस्थेतही त्यांनी 1070 पासुन कुष्ठरुणाच्या सेवेला आरम्ब केला. प्रस्थापित माध्यमे, तत्कालीन सरकार, समाज यांनी अर्थातच याकडे आवर्जुन लक्ष दिले नाही. परंतु रुग्ण शोधणे, रुग्ण व समाज यांचे प्रबोधन करणे, शासकीय उपचार, दवाखाने इथपर्यंत रुग्णांना पोचवणे, प्रत्यक्ष रुग्णांची अगदी ड्रेसिग करणे, जखमावर माशा बसत. त्यात जन्तु निर्माण होत. साधारण डॉक्टरही या रुग्णांजवळ जात नसत. अशा भयानक स्थितीत आजतागायत एकुण 5 लाख रुग्ण त्यांच्या हातुन सेवा घेवुन गेले. अनेकांचे पुनर्वसन घडवुन आणले. सरकरदरबारी चकरा मारल्या. काही सुविधा सरकार कडुन रुग्णांना मिळवुन दिल्या.’डोल'(निराधार योजना) अर्थात 31 रुपये हे त्याकाळी पोस्टाने रुग्णांना जाऊ लागले. शिरुर येथे अखिल भारतीय कुष्ठ सेवा सन्घ स्थापन केला. येथे रुग्णांना अन्न, वस्र, निवारा अर्थात निवासी सेवा सुरु केली. येथे उपचार जोमाने होऊन लागले. तसतसा या सेवेतुन डॉक्टर माणिक भडंगे यांना एक आत्मिक आनंद, समाधान आणि रुग्णांचे आशिर्वादामुळे मिळत राहिले.

त्यानंतर त्यांनी देशभर या सेवा पोचवण्यासाठी भ्रमण केले. अनेक अशा एकुण 380 लहानमोठे प्रकल्प देशभर उभारण्यामधे मोलाचे योगदान दिले. त्यापैकी दिल्ली येथील तारापुर, अहमदनगर येथील सन्तोषीमाता कुष्ठ आस्रम, गांधी धाम, लातूर, धुळे, खाणदेश, उत्तराखंड, डहाणू धाम, देवगड उत्तराखंड, देवभुमि, हिमाचल प्रदेश, सिक्कीम, रामदेवरा, बिकानेर,राजस्थान, आनंद, गोजरा, गुजरात इ. प्रकल्प हे प्रमुख ट्रकल्प आहे. या सेवायात्रेत त्यांची इन्दिरा गांधी, आर. व्यकट रामण्णा,मा. शरद पवार, विलासराव देशमुख अशा अनेक मोठ्या व्यक्तींसोबत बसण्याची, बोलण्याची सन्धी त्यांना मिळाली. मदतही वाढू लागली.

आजच्या स्थितीत वय 78 असताना देखील हे काम चालू आहे. अलिकडे मदतीचे प्रमाण बरेचशे कमी झाले आहे. अशा स्थितीत त्यांनी दानशूर, सरकार, सन्था इ.ना मदतीसाठी आवाहन केले आहे. दानशूरानी त्याच्याशी 9850425453/9404733853 यावर सपर्क करण्याचे आवाहन त्यांनी केले आहे. पत्ता- सर्वे नंबर-278,प्लाट नं. 1615,घर नं. 522/740,सतरा कमानीच्या पुलालगत, शिरुर, ता. शिरुर, जि. पुणे, पिन. कोड. 412210 येथे सम्पर्क करावा🙏.”

कुठल्याही रोगाला ‘नष्ट’ मानणे म्हणजे त्याच्या संसर्गाचा शेवट झाला आहे असं समजणं — हे निरीक्षणातलं आणि आकडेमोडीतलं दोनही बाजूंनी तपासणं गरजेचं आहे. महाराष्ट्रात कुष्ठरोग (leprosy / Hansen’s disease) पूर्णपणे नष्ट झाला आहे का? नाही — परंतु सुधारणा निश्चितच झाली आहे. या लेखात आपण सखोल संशोधन, सरकारी आकडेवारी, शास्त्रीय तर्क, समाजशास्त्रीय विश्लेषण, आणि एक स्थानिक कार्यकर्ते/वैद्य माणिक भडांगे यांचे कार्य यांचा संगम करून समजून घेतले आहेत.

“शब्दांनी जखम भरायची असते, भीतीने नाही; ज्ञानाने विचार बदलतो, अज्ञानाने नाही.”

या लेखात काय मिळेल

• महाराष्ट्रातील ताज्या (संदर्भ: सरकारी अहवाल व राष्ट्रीय कार्यक्रम) आकडेवारीचे सारांश.
• काय म्हणतात NLEP, WHO व राज्य आरोग्य विभागाची धोरणे.
• कुठे अडथळे येतात: ग्रामीण-शहरी फरक, जातीवाद/जनजातीय संवेदना, आर्थिक बंधने.
• डॉ. माणिक भडांगे यांचे (अहमदनगर, दिल्ली, मराठवाडा/शिरूर परिसर) स्थानिक कार्याचे वर्णन — उपलब्ध स्रोतांवरून आणि स्थानिक परिस्थितीवरून केलेलं विश्लेषण; जेथे मूळ माहिती उपलब्ध नाही तिथे स्पष्ट सूचित केले आहे.
• वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून अचूक तर्क, संबंधित अभ्यासांची उदाहरणे दिली आहेत.

“निघून गेलं का ते” : परिभाषा आणि मोजमाप

WHO च्या परिभाषेनुसार कुष्ठरोग “नष्ट” (eliminated) झाला म्हणायला त्या देशात किंवा प्रदेशात prevalence rate < 1 case प्रति 10,000 लोकां असा असावा. भारताने राष्ट्रीय स्तरावर हा निकष (एकंदरीत) आधीच साधला आहे.परंतू ‘नष्ट’ आणि ‘निर्जन’ (eradicated/interrupted transmission) हे दोन भिन्न स्तर आहेत. राष्ट्रपातळीवर प्रमाण कमी झाले असले तरी स्थानिक पातळ्यावर काही जिल्हे किंवा समुदायांमध्ये संक्रमण कायम आहे.

• राष्ट्रीय पातळी: महाराष्ट्र व भारतात prevalence कमी झाला आहे; परंतु नवीन केसही दरवर्षी नोंद होत आहेत, म्हणजे संक्रमणाच्या संकेत अजूनही आढळतात. (NLEP / DHS डेटा). (dghs.mohfw.gov.in)
• महाराष्ट्रातील स्थिती: राज्य आरोग्य विभागाच्या अहवालानुसार 2023-24 मध्ये आणि 2024-25 (upto Feb 2025) पर्यंत नोंदविलेले नवीन प्रकरणे व इतर संकेत चर्चा करण्यासारखे आहेत. उदाहरणार्थ, 2023-24 मध्ये around 20,001 एकूण प्रकरणे LCDC मध्ये दाखल आणि 2024-25 (फेब्रुवरीपर्यंत) 18,860 इतकी नोंदी—या आकड्यांवरून एकूण स्थिती आणि तफावत समजते. (nhm.maharashtra.gov.in)

निष्कर्ष (संक्षेपात): महाराष्ट्रातून कुष्ठरोग पूर्णपणे नष्ट झाला नाही; परंतु प्रावृत्तीत घट आणि उपचार उपलब्धतेत सुधारणा झाली आहे. याचा अर्थ हा disease eliminated नाही तो अजूनही नियंत्रित करण्याच्या पातळीवर आहे.

ताज्या आकडेवारीवर तपशीलवार नजर (डेटा आणि अर्थ)

महत्वाची गोष्ट: सरकारी आकड्यांची पूर्तता (reporting completeness) आणि स्थानिक समुदायातील रिपोर्टिंगची सवय यावर आकडे खूप प्रभावित होतात. म्हणून आकडे पाहताना सांख्यिकीय सजगता आवश्यक.

प्रमुख आकडे (स्रोतांवरून संक्षेप)

• राष्ट्रीय नव्याने आढळलेली केस (Annual new case detection): अंदाजे 100,000+ (देशभर) — ANCDR सुमारे 7.0 प्रति 100,000 (2024-25 आकडेवारीचे झलक). हा दर काही वर्षांत कमकुवत घट दाखवत आहे परंतु पूर्णपणे संपलेला नाही. (dghs.mohfw.gov.in)
• महाराष्ट्र राज्य: विविध जिल्ह्यांमध्ये फरक; 2023-24 मध्ये LCDC (Leprosy Case Detection Campaign) अंतर्गत अनेक प्रकरणांची नोंद झाली—एकंदरीत 20,001 नोंदी (था) आणि 2024-25 (फेब्रुवरीपर्यंत) 18,860 नोंदी या आकड्यांमुळे स्थानिक hotspots दिसतात. (nhm.maharashtra.gov.in)
• बालरुग्ण (Child cases): देशांतर्गत बालरुग्णांचे प्रमाण कमी होत आहे परंतु बालरुग्णांचे अस्तित्व म्हणजे स्थानिक प्रसार अजूनही सुरू आहे. (NLEP, NSP रोड़मॅप). (nlrindia.org)
• वंचित गट (STs/SCs): संशोधनानुसार Scheduled Tribes कडून आलेली नवे प्रकरणे त्यांच्या लोकसंख्येपेक्षा प्रचंड जास्त आहेत — महाराष्ट्रात ST समुदायांमध्ये प्रकरणे disproportional आहे. हे सामाजिक-आर्थिक कारणे, दूरrlig सेवांचा अभाव आणि आरोग्य शिक्षण कमी असण्याशी निगडित आहे. (ijmr.org.in)

अर्थ आणि धोरणात्मक संदेश

1. उपचार तोडगा उपलब्ध आहे — Multi-Drug Therapy (MDT) ने अनेक वर्षांपासून रोग मुक्तीचा मार्ग दिला आहे; परंतु ‘नवे प्रकरणे’ दरम्यान संक्रमणाची शक्यता दर्शवते की एकंदर नियंत्रणे अधिक व्यापक असावीत. (cltri.gov.in)
2. डिटेक्शनला वेग द्यावा — passive detection (रुग्ण स्वतः येतो) पेक्षा active case finding (समुदाय सॅर्वे/household contact tracing) अधिक प्रभावी ठरते. NLEP आणि NSP 2023-27 मध्ये या पद्धतींना प्राधान्य देण्यात आले आहे. (nlrindia.org)
3. नैतिक, सामाजिक हस्तक्षेप — stigma आणि discrimination ही मोठी अडचण आहे; कारण हे लोक दवाखान्यांना येताना उशीर करतात, परिणामी विकृती वाढते.

ग्रामीण vs शहरी व्यवहार : सामाजिक अर्थशास्त्र

• ग्रामीण भागात आरोग्यसेवा पोहोच कमी, शैक्षणिक पातळी कमी, आणि लोकपरंपरा/श्रद्धा जास्त असल्याने लक्षणे दिसूनही उपचार उशीरात सापडतात.
• शहरी भागात जरी आरोग्यसेवा जवळ असेल तरी stigma व आर्थिक निर्बंधामुळे काही लोक लपून राहतात.

उदाहरण: एका जिल्ह्यात (पश्चिम महाराष्ट्र) केलेल्या छोट्या अभ्यासात grade II disabilities जास्त प्रमाणात आढळल्या — हे सूचित करते की प्रकरणे उशीरात ओळखली जात आहेत आणि उपचार उशीराने सुरू होत आहेत. (researchgate.net)

वैज्ञानिक विश्लेषण | pathogen, transmission आणि prevention|

• रोगाचा कारणीभूत घटक: Mycobacterium leprae (आणि काही वेळा M. lepromatosis) — दीर्घकालीन संक्रमण करणारा, त्वचा व पेरिफेरल नर्व्ह्सवर होत असलेला.
• रोगप्रसार: दीर्घकालीन संपर्कातून (household contacts) अधिक होतो; respiratory droplets चा काही भाग असतो. परंतु रोगप्रसूती सहज किंवा अत्यंत सुलभ नसते.
• रोकथाम: WHO आणि NLEP द्वारे दिलेले प्रमुख उपाय:
  • नियमित MDT (Multidrug therapy) — मोफत उपलब्ध.
  • contact tracing व single-dose rifampicin (SDR) prophylaxis काही परिस्थितीत वापरली जाते.
  • community awareness आणि अर्ली डिटेक्शन महत्वाचे असते. (who.int)

राष्ट्रीय धोरणात यावर खास भर (nlrindia.org)

स्लाईस 3 (रिस्क फॅक्टर्स): Poverty, crowded housing, tribal/SC prevalence, delayed diagnosis, stigma.

स्लाईस 4 (काय करावे): Active case finding, contact prophylaxis (SDR), MDT, community engagement, डिजिटल रिपोर्टिंग (Nikusht 2.0).

डिझाइन नोट्स लोकजागृतीसाठी:

• रंग पॅलेट: हलका निळा/हिरवा (आशेचा), पांढरा बॅकग्राउंड, आयकॉनिक ग्लोबल-हेल्थ चिन्हे.
• प्रत्येक स्लाईसवर स्थानिक प्रतिमा (ग्रामीण घर, शहरी क्लिनिक) आणि साधी चार्ट्स (bar for district-wise cases, pie for age-groups).
• फॉण्ट: मराठी सुसंगत (e.g., Noto Sans Devanagari किंवा Google Indic-friendly font).

धोरणात्मक शिफारसी (अभ्यास व शास्त्रावर आधारित)

1. हाय-रिस्क ब्लॉक्सवर लक्ष केंद्रित: GIS व hotspot mapping वापरून लक्षित screening. (mansapublishers.com)
2. शिक्षण आणि कटिबद्धता वाढवणे: primary healthcare workers (ASHA, ANM) यांच्या प्रशिक्षणात वाढ.
3. डिजिटायझेशन आणि मॉनिटरिंग: Nikusht 2.0 सारख्या रिपोर्टिंग सिस्टीमचा कार्यक्षम वापर. (nlrindia.org)
4. सामाजिक पुनर्स्थापना: विकृती झालेल्या लोकांसाठी vocational training व anti-discrimination कायदे अंमलबजावणी.

दैनंदिन उदाहरणे व अवतरणे :

• “सुमनबाई गावातल्या एका कुटुंबात ६ महिन्यांनी सोमेशला डोळ्यात कमीपणं जाणवलं; लोकांनी ‘दर्शनाच्या’ भीतीने डॉक्टरांकडे पाठवलं नाही. शेवटी जाणीव करून देणाऱ्या शिबिराने वेळेत शोधून मुक्तता मिळाली.” — हे उदाहरण मानसिकता व उपलभ्यतेचे स्पर्शिक आहे.
• “जिथे प्रकाश आहे तिथे अंध:कार दिसून येत नसतो” — म्हणजे जागरूकता वाढली कीच लोक ओळखायला सुरवात करतात.

अधिक माहिती व अभ्यासासाठी Links

• National Leprosy Eradication Programme (NLEP) — Ministry of Health & Family Welfare, India. (सरकारी धोरण व आकडे).
• Maharashtra NHM — NLEP Maharashtra state page (state-level आकडे).
• WHO — Global Leprosy Strategy 2021–2030 (Towards zero leprosy).
• National Strategic Plan and Roadmap for Leprosy 2023-2027 (NLR India/NLEP).
• IJMR / Indian Journal articles on leprosy in marginalized communities (research perspective).

FAQs:

Q1: कुष्ठरोग पूर्णपणे नष्ट झाला आहे का? A: राष्ट्रीय पातळीवर prevalence निकष पूर्ण झाले तरी स्थानिक प्रसार आणि नव्याने नोंदलेली प्रकरणे असल्यामुळे ‘पूर्णपणे नष्ट’ म्हणणं अचूक नाही. राज्यातील काही जिल्हे अजूनही हाय-रिस्क झोन आहेत. (dghs.mohfw.gov.in)

Q2: कुष्ठरोगाचा संसर्ग कसा होतो? A: मुख्यत्वे दीर्घकालीन जवळून संपर्कांमधून (household contacts), श्वसनाने थोड्या प्रमाणात; परंतु सर्वसाधारण सहवासातुन सहज पसरत नाही. (who.int)

Q3: उपचार उपलब्ध आहेत का आणि किती वेळ लागतो? A: होय — MDT (multidrug therapy) मोफत उपलब्ध आहे.बर्‍याच प्रकरणांमध्ये 6–12 महिन्यांचा कोर्स लागतो (रोगाच्या प्रकारानुसार). (cltri.gov.in)

Q4: स्टिग्मा कसे कमी करावे? A:यासाठी समुदायातील शिक्षा, विकृतीबाबत कायदेशीर संरक्षण, आणि स्थानिक पुनर्स्थापना योजना महत्त्वाच्या आहेत.

मुख्य मुद्दे:

• राज्यातील प्रत्येकाने परिसरातील निवडलेल्या गावांमध्ये केलेल्या screening चा सारांश आणि परिणाम (उपलब्धित आकडे नसल्यास hypothetical sample data देऊन विश्लेषण).
• स्थानिक आरोग्यपद्धती, ASHA/ANM चा अनुभव, आणि सामाजिक अडथळे.
• रुग्णांचे पुनर्वसन अनुभव: कौशल्य शिक्षण, समावेशी शाळा, आणि आर्थिक सहाय्य.

नैतिक टीप: स्थानिक नोंदींवरील निर्णायक निष्कर्ष काढण्यापूर्वी, तपासणी आणि अधिकारिक डेटा आवश्यक आहे.

मी वेबवरून वापरलेली आणि लेखात आधार म्हणून घेतलेली काही महत्वाची स्रोत(लहान सूची) :

• National Leprosy Eradication Programme (NLEP) — Ministry of Health & Family Welfare, India.
• Maharashtra NHM — NLEP (State page, statistics).
• National Strategic Plan & Roadmap for Leprosy 2023–2027 (NLR / NLEP).
• WHO — Global Leprosy (Hansen’s disease) Strategy 2021–2030.
• Indian Journal / IJMR article on leprosy in marginalized communities (ST impact in Maharashtra).

Read more>>>>>

Health Insurance – फसवणूक, भ्रष्टाचार आणि खोट्या आश्वासनांची कडी तोडण्यासाठी जागरूकता

Rubby Hall Clinic च्या बातमीच्या निमित्ताने पद्धतीने शल्यचिकित्सा अर्थात (Operation) चा पर्दाफाश!

Rubby Hall News च्या निमित्ताने: रुग्णांचे आर्थिक शोषण – एक व्यापक शोषण व्यवस्था!

About The Author

Dr.Nitin Pawar

Dr. Nitin Pawar is a journalist, social analyst and editor at Satyashodhak Blog. He writes on democracy, social justice, rural Maharashtra and political analysis with reformist perspective.

See author's posts