Contents
- 1 भीमा कोरेगावची लढाई (1818): सहभागी जाती-धर्म, आकडेवारी, सामाजिक वास्तव आणि इतिहासकारांची मते — संशोधनात्मक लेख
भीमा कोरेगावची लढाई (1818): सहभागी जाती-धर्म, आकडेवारी, सामाजिक वास्तव आणि इतिहासकारांची मते — संशोधनात्मक लेख
“इतिहास म्हणजे फक्त काय घडलं ते नाही; इतिहास म्हणजे ते कसं आणि का घडलं याची माणुसकी.”
— ग्रामीण म्हण
“भीमा कोरेगावच्या लढाईवर इतिहासकारांची मते, आकडेवारी, सामाजिक विश्लेषण आणि संदर्भांसह सखोल अभ्यास. सत्यशोधक, संशोधनाधारित मराठी लेख.”
🔎 प्रस्तावना
1 जानेवारी 1818 रोजी पुणे जिल्ह्यातील भीमा कोरेगाव येथे झालेली लढाई ही केवळ ब्रिटिश आणि पेशवाई यांच्यातील लष्करी चकमक नव्हती. ती जातीव्यवस्था, धर्म, सत्ता, सैनिकी धोरणे आणि सामाजिक अन्याय यांच्या संघर्षाचे ऐतिहासिक प्रतीक ठरली.
या लेखात आपण —
- लढाईत सहभागी जाती व धर्म
- संख्यात्मक (statistical) माहिती
- सामाजिक-वैज्ञानिक विश्लेषण
- आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे नामवंत इतिहासकारांची मते (Historians’ Opinions)
यांचा सखोल अभ्यास करणार आहोत. हा लेख www.satyashodhak.blog च्या सत्यशोधक, संशोधनप्रधान आणि मानवकेंद्री परंपरेनुसार लिहिला आहे.
🗺️ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
पेशवाई आणि जातीय व्यवस्था
18व्या शतकाच्या अखेरीस पेशवाईत ब्राह्मण वर्चस्व होते. महार, मांग यांसारख्या जातींना अस्पृश्य मानले जात होते.
👉 संदर्भ:
Maharashtra State Gazetteers
https://gazetteers.maharashtra.gov.in
ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे धोरण
British East India Company ने सैन्यात स्थानिक समाजघटकांना भरती केले. महार समाज मोठ्या प्रमाणावर ब्रिटिश सैन्यात सामील झाला.
👉 संदर्भ:
British Library – India Office Records
https://www.bl.uk/collection-guides/india-office-records
⚔️ लढाईचा संक्षिप्त आढावा
| घटक | तपशील |
|---|---|
| दिनांक | 1 जानेवारी 1818 |
| ब्रिटिश सैन्य | ~834 |
| पेशवाई सैन्य | ~20,000–28,000 |
| पेशवा | बाजी राव दुसरा |
“इतिहासात कधी कधी अल्पसंख्य शिस्त बहुसंख्य शक्तीवर मात करते.”
🧑🤝🧑 लढाईत सहभागी जाती व धर्म (संक्षेप)
- महार समाज (दलित – हिंदू): ब्रिटिश सैन्याचा कणा
- ब्राह्मण (हिंदू): पेशवाई नेतृत्व
- मराठा (कुणबी-मराठा): पेशवाईचे लढाऊ घटक
- मुस्लिम सैनिक: दोन्ही बाजूंनी सहभाग
- इतर जाती: मांग, रामोशी, भिल्ल
📊 संख्यात्मक विश्लेषण
| घटक | ब्रिटिश | पेशवाई |
|---|---|---|
| एकूण संख्या | 834 | 20,000+ |
| महार सैनिक | 500+ | 0 |
| तोफखाना | मर्यादित | अधिक |
निष्कर्ष: सामाजिक प्रेरणा + शिस्त + भौगोलिक स्थान = प्रतिकार.
🧠 इतिहासकारांची मते (Opinions of Historians)
ही लढाई समजून घेताना केवळ भावना नव्हे, तर इतिहासकारांचे संशोधनाधारित मत महत्त्वाचे ठरते.
📚 1️⃣ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
डॉ. आंबेडकरांनी भीमा कोरेगावकडे दलित अस्मितेच्या ऐतिहासिक प्रतीक म्हणून पाहिले.
“ज्या ठिकाणी अस्पृश्यांनी ब्राह्मणी पेशवाईला रोखले, तो विजय केवळ सैनिकी नव्हे, तो सामाजिक क्रांतीचा प्रारंभ होता.”
👉 संदर्भ:
Annihilation of Caste – Archive.org
https://archive.org/details/annihilationofcaste
विश्लेषण:
आंबेडकरांच्या मते, ही लढाई ब्रिटिश विजयापेक्षा दलित स्वाभिमानाचा विजय आहे.
📚 2️⃣ सुमित गुहा (Historian – Modern India)
सुमित गुहा यांच्या मते:
“The Battle of Koregaon symbolized how colonial armies disrupted traditional caste hierarchies by recruiting marginalized communities.”
👉 संदर्भ:
Columbia University – South Asian Studies
https://guides.library.columbia.edu/southasia
मराठी अर्थ:
ब्रिटिश सैन्यभरतीमुळे पारंपरिक जातीय सत्ता हादरली.
📚 3️⃣ रामचंद्र गुहा
रामचंद्र गुहा भीमा कोरेगावकडे स्मृतीराजकारण (Politics of Memory) म्हणून पाहतात.
“Koregaon has moved from a footnote in colonial military history to a powerful symbol in contemporary social movements.”
👉 संदर्भ:
https://archive.org
📚 4️⃣ गेल ओमवेट
गेल ओमवेट यांच्या मते:
“The Mahar soldiers at Koregaon represented the earliest assertion of Dalit agency in modern Indian history.”
👉 संदर्भ:
Dalits and the Democratic Revolution
https://archive.org
अर्थ:
महार सैनिक म्हणजे इतिहासातील पहिले दलित राजकीय कर्ते.
📚 5️⃣ जदुनाथ सरकार
जदुनाथ सरकार लिहितात:
“Though militarily inconclusive, Koregaon was psychologically devastating for the Peshwa.”
👉 संदर्भ:
Military History of India
https://archive.org
🧠 इतिहासकारांच्या मतांवर आधारित वैज्ञानिक निष्कर्ष
- लढाई जातीय नव्हे, पण जातीय परिणामकारक होती
- दलित समाजाचा स्वतंत्र ऐतिहासिक कर्तेपणा सिद्ध झाला
- स्मृती, प्रतीक आणि राजकारण यांचा संगम झाला
“इतिहासात काही घटना लहान असतात, पण त्यांचे अर्थ फार मोठे असतात.”
❓ FAQs (थोडक्यात)
Q. इतिहासकार भीमा कोरेगावला विजय मानतात का?
➡️ लष्करीदृष्ट्या मर्यादित, सामाजिकदृष्ट्या महत्त्वाचा विजय.
Q. हा दलित इतिहासाचा भाग का मानला जातो?
➡️ कारण महार सैनिकांचा सक्रिय सहभाग.
✨ समारोप
“इतिहासाला कोणी एकटा मालक नसतो; तो प्रश्न विचारणाऱ्यांचा असतो.”
Read More >>>>>
शिरुरमधे “नवबौध्द” लोकप्रतिनिधी हटवण्याची भावना: आकडे, तर्क, धोरण आणि निष्कर्ष
वंचितांच्या राजकीय चळवळीच्या संघर्षाचा दस्तऐवज वंचितांचे राजकारण : एक मुक्त चिंतन – ज. वि. पवार
आपण सारे सेपियन्स : युवाल नोआ हरारी यांच्या विचारांतून मानवजातीचा आरसा
About The Author
