🐆 बिबट्याची समस्या सोडवणुकीसाठी ‘शास्रशुद्ध योजना’ — शिरुर–आंबेगावसाठी तंत्रज्ञानाधारित उपाय

शिरुर, दिनांक ८ नोव्हेंबर २०२५| लेख – संपादक|

” शिरुर–आंबेगाव भागातील वाढत्या बिबट्या-मानव संघर्षांवर उपाय म्हणून सादर आहे एक ‘शास्रशुद्ध योजना’ — GPS कॉलर, थर्मल ड्रोन, AI-अलर्ट सिस्टम, स्मार्ट फेन्स, आणि सामुदायिक सहभागावर आधारित. हा लेख आधुनिक तंत्रज्ञान, भारतातील व विदेशी मॉडेल्स, आणि स्थानिक उपायांची चर्चा करतो.”

🌿 प्रस्तावना

शिरुर आणि आंबेगाव परिसरात अलीकडच्या काळात बिबट्यांचे मानवी वस्तीमध्ये येणे, पाळीव प्राण्यांवरील हल्ले आणि ग्रामस्थांमध्ये निर्माण झालेली भीती या समस्या चिंताजनक पातळीवर पोहोचल्या आहेत.ही परिस्थिती फक्त “वन्यजीवांची चूक” नसून मानव आणि निसर्ग यांच्यातील असंतुलनाचे द्योतक आहे.यासाठी तात्पुरते नव्हे, तर दीर्घकालीन व शास्रशुद्ध उपाय आवश्यक आहेत.

🎯 उद्दिष्टे

1. मानवी जीवित व पाळीव जनावरांचे संरक्षण
2. बिबट्यांच्या हालचालींचे रिअल-टाइम निरीक्षण
3. ग्रामीण भागातील अलर्ट व प्रतिसाद यंत्रणा तयार करणे
4. स्थानिक समुदाय आणि वनविभाग यांचा समन्वय साधणे
5. पर्यावरणपूरक सहअस्तित्वाचे मॉडेल तयार करणे

🔬 1. तंत्रज्ञानाधारित उपाय

🛰️ GPS / कॅमेरा कॉलर (Telemetry)

• बिबट्यांच्या हालचालींचा अभ्यास करण्यासाठी GPS आणि कॅमेरा कॉलर बसवणे.
• यामुळे त्यांच्या मार्गांची नोंद ठेवून गावांजवळ येण्यापूर्वी अलर्ट देता येतो.
• उदाहरण: पुणे आणि नाशिक येथे 2025 मध्ये केलेल्या कॅमेरा-कॉलर अभ्यासांनी उत्कृष्ट परिणाम दिले आहेत.
  ➡️ Source: Camera-collar study — Times of India

🚁 थर्मल ड्रोन व AI मॉनिटरिंग

• थर्मल ड्रोन रात्रीच्या वेळी बिबट्यांचा मागोवा घेऊ शकतात.
• AI-अल्गोरिदम वन्य प्राण्यांच्या हालचाली ओळखून गावकऱ्यांना मोबाईल अलर्ट पाठवतात.
• DeterCam सारखी प्रणाली जागतिक स्तरावर वापरली जाते.
  ➡️ Source: AI wildlife detection research

⚡ स्मार्ट इलेक्ट्रिक फेन्स आणि सुरक्षित शेड

• सोलर पॉवरवर चालणारे इलेक्ट्रिक फेन्स पाळीव जनावरांच्या भोवती बसवणे.
• रात्री जनावरांना एकत्र ठेवण्यासाठी मजबूत रात्रीचे शेड (Night Shelter) बांधणे.
• यामुळे बिबट्यांना अन्नासाठी गावाकडे येण्याचे प्रमाण घटते.

🏢 2. प्रशासनिक उपाय

📞 रिअल-टाइम अलर्ट आणि कमांड सेंटर

• तालुका पातळीवर Human-Wildlife Conflict Command Centre स्थापन करणे.
• 24×7 हॉटलाइन, GPS ट्रॅकिंग, थर्मल ड्रोन कंट्रोल आणि डेटा अॅनालिसिस सुविधा.
  ➡️ Reference: National HWC Mitigation Plan – MoEFCC, India

🚑 Rapid Response Team (RRT)

• प्रशिक्षित वनाधिकारी, ट्रॅंक्विलायझर तज्ज्ञ, आणि पशुवैद्य यांची टीम.
• प्रत्येक हल्ल्याच्या 30 मिनिटांत घटनास्थळी पोहोचण्याची क्षमता.
• यासाठी Forest Department + Local Police + NGO coordination गरजेचा आहे.

👨‍🌾 3. समुदाय आधारित उपाय

🧭 गावस्तरीय ‘बिबट्या सतर्कता समिती’

• गावकऱ्यांमधून निवडलेले 10–15 सदस्यांचे दल.
• बिबट्या दिसल्यास तात्काळ अलर्ट देणे, जनावरांचे रक्षण करणे आणि वनविभागाशी संपर्क साधणे.

📚 शाळा आणि युवकांना प्रशिक्षण

• स्थानिक शाळांमध्ये “वन्यजीव सहअस्तित्व” या विषयावर शिक्षण.
• युवक मंडळांना थर्मल स्कॅनिंग किंवा AI-अलर्ट सिस्टमच्या वापराचे प्रशिक्षण.

🌍 4. दीर्घकालीन उपाय – लँडस्केप व्यवस्थापन

🛣️ ग्रीन कॉरिडोर्स आणि अंडरपास

• जंगलांदरम्यान नैसर्गिक मार्ग तयार करणे.
• महामार्ग किंवा रेल्वेमार्गाखाली animal underpass बांधणे.
• अशा कॉरिडोर्समुळे बिबट्यांचे स्थलांतर मानवी वस्तीपासून दूर राहते.
  ➡️ Source: Wildlife Institute of India Corridor Report

🗓️ अंमलबजावणीचे टप्पे

💰 अंदाजे खर्च

🧾 ‘7 टप्प्यांत शास्रशुद्ध योजना’:

• Step 1: डेटा संग्रह व अलर्ट सेंटर
• Step 2: GPS व कॅमेरा कॉलर
• Step 3: ड्रोन मॉनिटरिंग
• Step 4: सुरक्षित शेड
• Step 5: Rapid Response Team
• Step 6: जागरूकता मोहीम
• Step 7: लँडस्केप पुनर्रचना

🔗 अधिक माहितीसाठी Links:

• National HWC Mitigation Strategy – India
• Times of India: Leopard Camera Collar Study
• Wildlife Institute of India Corridor Projects
• AI for Wildlife – Research Projects

❓ FAQs

Q1: बिबट्यांना GPS कॉलर लावणे कायदेशीर आहे का?
होय, पण हे केवळ वनविभाग आणि अधिकृत संशोधन संस्थांमार्फत केले जाते.

Q2: ड्रोन वापरल्याने बिबट्यांना त्रास होतो का?
नाही, योग्य अंतर व वेळ पाळल्यास ते सुरक्षित असते. पर्यावरणीय प्रभाव तपासून वापर करावा.

Q3: बिबट्याने गावात प्रवेश केल्यास काय करावे?
गावकऱ्यांनी स्वतः काहीही करू नये. Command Centre ला फोन करावा आणि सुरक्षित ठिकाणी थांबावे.

Q4: अशा योजना यशस्वी झाल्या आहेत का?
होय, गुजरात आणि कर्नाटकातील काही पायलट प्रकल्पांमध्ये बिबट्या हल्ले 60% नी कमी झाले आहेत.

🧩 निष्कर्ष

शिरुर–आंबेगाव भागात बिबट्यांची वाढती उपस्थिती ही निसर्ग व मानवी वस्तीतील असंतुलनाचे प्रतीक आहे.
या समस्येवर तंत्रज्ञान, प्रशासन आणि समाज या तिन्हींच्या समन्वयातून शास्रशुद्ध योजना लागू केली तरच दीर्घकालीन आणि मानवी दृष्टिकोनातून सुरक्षित समाधान मिळेल.

About The Author

Dr.Nitin Pawar

Dr. Nitin Pawar is a journalist, social analyst and editor at Satyashodhak Blog. He writes on democracy, social justice, rural Maharashtra and political analysis with reformist perspective.

See author's posts