दिवाळी कधी, कोणाने, केव्हा, का व कशी सुरु केली?

दिवाळी कधी, कोणाने, केव्हा, का व कशी सुरु केली? — ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व शक्य उत्पत्ती

दिवाळी कधी, कोणाने, केव्हा, का व कशी सुरु केली?

प्रस्तावना

“Diwali” हा शब्द संस्कृतातील dīpa + āvali (अर्थात दिव्यांची शृंखला) यापासून आला आहे.हा सण भारतात सर्वाधिक साजरा केला जाणारा सण आहे आणि ते फक्त हिंदू धर्मापुरते मर्यादित नसून अनेक धर्मपरंपरांमध्ये त्याचा सध्याचा किंवा प्राचीन संदर्भ आढळतो.

खाली सर्व बाजूंनी माहिती देत एक व्यापक पार्श्वभूमी आपण पाहूया.

“दिवाळी कधी, कोणाने, केव्हा, का व कशी सुरु केली?” — ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व शक्य उत्पत्ती

१. उत्पत्ती आणि पुरातन संदर्भ

दिवाळीचा नेमका इतिहास ठाम नसलाही, संशोधक अनेक दृष्टिकोन मांडतात:

• काही पुरातन शाश्वत नाटक, पुराणे आणि शिलालेख या स्रोतांमध्ये Deepotsava, Dipotsava, Divali, Divalige इत्यादी शब्दांची नोंदी आढळतात.
• महाराज हर्ष (७वी शताब्दी) यांच्या नाटक Nagananda मध्ये Dīpapratipadotsava नावाने दिवाळी सणाचा उल्लेख आहे, ज्यामध्ये दिवे लावण्याची परंपरा आहे.
• काही तज्ज्ञ म्हणतात की, दिवाळी मूळतः शेती-संबंधित सण असावा — म्हणजे, पिक काढणीची मजा, ऋतूच्या बदलाची पर्वणी.
• दिवाळीचा काळ आश्विन (Ashwin) महिन्याच्या कृष्ण पक्षाच्या अमावास्याजवळ (नवीन चंद्राचा काळ) येतो.

यावरून असे दिसते की दीवाळीची संकल्पना अनेक कार्यक्रम, धार्मिक आख्यायिका आणि कृषी-संस्कार यांच्या समन्वयातून विकसित झाली असावी.

२. कोणाने सुरू केली — धर्म व आख्यायिका

दिवाळी सणाला एखाद्या व्यक्तीने “प्रथम” सुरू केले असा ठाम पुरावा नसला तरी, विविध धर्मपरंपरांमध्ये या सणासाठी विशिष्ट देव, तत्त्व किंवा घटना जोडलेल्या आहेत.

• हिंदू आख्यायिका: रामायण कथेनुसार, राम, सीता व लक्ष्मण यांनी रावणाचा वध करून १४ वर्षांच्या वनवासानंतर अयोध्येला परतले, तेव्हा नगरकवासी आनंदात दिवे लावून स्वागत केले असावे — हे सर्वात लोकप्रिय आख्यायिकांपैकी एक आहे.
• दक्षिण भारतात, दैत्य नारकासुराचा वध व त्या दिवशी मृत्युप्रेत आत्म्यांचा नाश होणे याचे स्मरण म्हणून दिवाळी साजरी केली जाते.
• काही भागात दिवाळीला लक्ष्मी-विष्णू विवाहाचा दिवस मानतात किंवा नववर्ष प्रारंभाचा दिवस मानतात.
• जैन परंपरेमध्ये, भगवान महावीर यांच्या निर्वाण (मोक्ष) दिन म्हणून दीपप्रज्वलन केले जाते.
• सिक्ख परंपरेमध्ये, गुरू हरगोबिंदजींचं तुरुंगातून मुक्ती या दिनाशी जोडलेली आहे.
• बौद्ध परंपरेतील Newar Buddhism (नेपालमधील वज्रयान बौद्ध धर्म) मध्ये दिवाळी तिहार (Swanti) या नावाने साजरी केली जाते.

अशा प्रकारे, दिवाळी सणाच्या संस्थापक म्हणून एखाद्या व्यक्ति किंवा समुदायाचा निश्चित उल्लेख नाही, परंतु विविध धर्मपरंपरांनी त्यात स्वतःची आख्यायिका आणि अर्थ जोडले आहेत.

३. कधी आणि का सुरु केली — धार्मिक व सामाजिक कारणे

दिवाळीची सुरुवात धार्मिक, सामाजिक आणि कृषी-सम्बंधित गरजा यांसह केली गेली असावी.

• ऋतू-वार्षिक चक्र: दिवाळी पिक काढणी झाल्यानंतर नवीन चक्र सुरू होण्यापूर्वीच्या काळात येतो म्हणून त्याला वर्षाचा शेवट किंवा नवीन प्रारंभ म्हणून मानले जाते.
• दिव्यांचा प्रकाश अंधकारावर विजय हे प्रतीकात्मक संदेश.
• सामाजिक एकत्रीकरण — लोक घर सजवतात, भेटतात, शौभायात्रा करतात.
• आर्थिक नवसंजीवनी — जाडजूड खरेदी, नवीन वर्षाच्या नियोजनासाठी शुभ प्रारंभ.
• धार्मिक पूजे, देवपूजन व तर्कानुसार आशीर्वादांची प्राप्ती यांची अपेक्षा.

४. कशी सुरु केली — प्रारंभिक पद्धती / पूजा विधी

प्रारंभ काळात दिवाळी कशी साजरी होत असे, त्याबाबत थेट पुरातन प्रमाण नसले तरी, पुराण, धर्मग्रंथ व प्राचीन परंपरांवर आधारित काही तत्त्व पुढीलप्रमाणे आढळतात:

• घरे वदेवाने स्वच्छ करणे: नवीन आरंभासाठी घरे स्वच्छ केली जातात.
• दिवे (दीप) प्रज्वलित करणे: घरोबाहेर व आत दिवे लावणे, कोपऱ्यांत राखीव दीप लावणे.
• रांगोळी / कलात्मक सजावट: घराच्या प्रवेशद्वारावर रंगीबेरंगी रांगोळी.
• पूजा आणि मंत्रजप: देवी-देवतांचे पूजन, विशेषतः लक्ष्मी आणि विष्णू.
• उपवास, दान, भेटवस्तू: उपवास ठेवणे, गरिबांना दान देणे, मिठाई व भेटवस्तूची देवाणघेवाण.
• फटाके आणि प्रकाशोत्सव: दिवे, कंदील, फटाके इत्यादींचा उपयोग.
• नवीन लेखापुस्तके – ‘नवीन बही खाती’ सुरू करणे (व्यापारी समुदायात) — विशेषतः जैन व हिंदू व्यापार्‍यांमध्ये.

वरील तत्त्व आजही अनेक घरांत व समाजांत अमलात आहेत.

हिंदू परंपरेचा आढावा

दिवाळी हिंदू धर्मात विविध आख्यायिका, पूजापद्धती, अर्थ आणि क्षेत्रानुसार विविधतेने साजरी केली जाते. खाली त्याचे तपशीलवार आढावा:

धार्मिक आख्यायिका

• रामाची परिक्रमा आणि अयोध्येत परतीचा आनंद: रामायण आख्यायिकेनुसार, रावणाचा वध करून राम, सीता व लक्ष्मण अयोध्येला परतले. त्यांच्या स्वागतासाठी नागरिकांनी दिवे लावले.
• नरकासुर वध: दक्षिण भारत व कर्नाटक, तामिळनाडू इथल्या परंपरेनुसार, कृष्ण व सत्या (समर्थ पत्नी) या दैत्य नरकासुराचा वध करतात.
• लक्ष्मी- विष्णू विवाह कथा: काही भागात मानतात की दिवाळीला लक्ष्मी देवीने विष्णूशी विवाह केला, त्यामुळे त्या दिवशी विशेष पूजा.
• पांडवांचा वनवास पूर्ण होणे: महाभारतात सांगितले जाते की, पांडवांनी १३ वर्षे वनवासात घालवले आणि दिवाळीच्या दिवशी पुनरागमन केले.

पूजा विधी / दिनक्रम

दिवाळी उत्सव साधारणपणे पाच दिवस चालतो.
खाली प्रत्येक दिवसाचे सार:

वेगवेगळ्या प्रांतीय आणि पंथानुसार यामध्ये काही छोट्या फरक असतात — उदाहरणार्थ पश्चिम भारतात नववर्ष म्हणून दिवाळी सुरू करतात, पश्चिम बंगालमध्ये काली पूजा ही मुख्य पूजा असते.

सामाजिक, आर्थिक व सांस्कृतिक अर्थ

• दिवाळी हा सण नवे आर्थिक चक्र सुरू करण्याचा दिवस मानला जातो — बक्षिसे, खरेदी, शुभ प्रारंभ.
• समाजातील लोक एकत्र येतात, नातेवाईक भेटतात, मिठाई वाटतात.
• दिवे व प्रकाश सामाजिक एकात्मता, आनंद आणि शुभेच्छेचे प्रतीक.
• उत्सवातील संस्कृती, कला, संगीत, नृत्य व रंगीबेरंगी सजावट यांना प्रोत्साहन मिळते.

जैन परंपरेचा आढावा

जैन समाजात दिवाळी खूप महत्त्वाची आहे, पण हिंदू धर्मातील उत्सवापेक्षा त्याचे धार्मिक व तत्त्वात्मक स्वरूप वेगळे आहे.

जैन आख्यायिका आणि धर्मशास्त्र

• दिवाळी दिवशी महावीर स्वामी यांनी निर्वाण (मोक्ष) प्राप्त केले, असा जैनांचा विश्वास आहे.
• Kalpasutra आणि Uttaradhyayana Sutra यांमध्ये दिवाळी दिवशी झालेल्या महावीरांचे अंतिम प्रवचन व निर्वाण यांचा उल्लेख आहे.
• या दिवशी त्यांचे ज्ञानप्रकाश (ज्ञानाचा प्रकाश) जपण्यासाठी दिवे लावत इ ह्या आदेशाची परंपरा आहे.

पूजा / विधी व अनुष्ठान

• दिवाळीपूर्वी व दिवाळी नंतर जैन लोक दिवे लावतात, मंदिरांमध्ये पूजा करतात.
• Uttaradhyayana Sutra आणि इतर ग्रंथांचे पाठ, ध्यान, उपवास या स्वरूपातील साधना केली जाते.
• जैन समाजातील व्यापारी वर्ग दिवाळीत नवीन खाते पुस्तिका सुरू करतात (व्यापार वर्षाचा प्रारंभ) — विरा निर्वाण संवत ही वेळापद्धत याच दिवसापासून सुरू होते.
• जैन धर्मात अहिंसा महत्त्वाची असल्यामुळे फटाके टाळले जातात.

तत्त्व आणि अर्थ

• दिवाळीचे जैन तत्त्व तात्त्विक आहे — अज्ञानावरील ज्ञान (प्रकाश), आत्मा मुक्तीचे स्मरण, आत्मचिंतन.
• हा सण श्रुति, तप, संयम, शुद्धता या सिद्धांतांना पूरक आहे.
• आर्थिक व सामाजिक सहभाग असूनही, जैन दिवाळी धार्मिक स्वरूप अधिक ठळक असतो.

बौद्ध परंपरेचा आढावा

दिवाळी बहुतेक बौद्ध धर्मीयांसाठी मुख्य सण नाही, पण काही समूहात तो साजरा केला जातो.

Newar Buddhism (नेपाल)

• नेपालातील Newar लोक वज्रयान बौद्ध परंपरेचे अनुयायी आहेत व ते दिवाळीला Tihar / Swanti नावाने साजरी करतात.
• ते दिवाळीच्या दिवशी लक्ष्मी पूजतात, दिवे लावतात, घर, मंदिर सजवतात.
• तिथे दिवाळीला Ashoka Vijayadashami म्हणूनही मानतात, असा विश्वास आहे की या दिवशी सम्राट अशोकाने बौद्ध धर्म स्वीकारला.

इतर बौद्ध समाज

• सामान्य थेरवाद किंवा महायान बौद्ध धर्मामध्ये दिवाळी उत्सवाचा उल्लेख कमी किंवा नाही.
• तथापि, काही बौद्ध समुदाय (विशेषतः न्यू हेब्रिड्स, विक्रांत बौद्ध समाज) दिवाळीचा सामाजिक भाग (दिवे, प्रकाश संसर्ग) स्वीकारतात.

संदर्भार्थ

• दिवाळी व बौद्ध धर्म यांचे अधिक संदर्भ Encyclopaedia Britannica मध्ये दिले आहेत.

वैदिक / प्राचीन भारतीय परंपरेचा आढावा

वैदिक धर्मग्रंथात दिवाळीचा थेट उल्लेख नाही, पण काही तत्त्वे व त्याच्याशी निगडित कर्मकांड विकासात उभे राहतात:

• ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद या प्रमाणिक ग्रंथात दीपोत्सवाची नोंद नाही, तरी अग्नि आह्वान, यज्ञ, प्रकाशोत्सव या तत्त्वांचा उल्लेख आहे.
• म्हणजे, “प्रकाश” (दीप) हा ब्रह्मज्ञाने, प्रकाशमय ज्ञान या तात्त्विक अर्थाने वैदिक काळापासून वापरले जातो.
• काही तज्ज्ञ म्हणतात की दिवाळी हा वनमन्य “राठ” (ऋतू-चक्र) पर्वांशी संबंधीत असावा — हे कृषी संस्कार व ऋतू आधारित सणांचे स्वरूप आहे.
• काही संशोधित लेखांत दिवाळी आणि इराक, मेसोपोटामिया येथील Akitu इतर प्रकाशोत्सव यांच्या तुलना केली जाते, म्हणजे संपूर्ण मानवजातीने प्रकाश व ऋतू चक्रातील पर्वांचे पालन केले असावे, असा दृष्टिकोन आहे.

परंतु वैदिक सूत्रांत दिवाळीचा ठराविक उल्लेख नसल्याने, त्याला ‘वैदिक सण’ म्हणणे अतिरेक ठरेल.

भारताबाहेरील संदर्भ

दिवाळी फक्त भारतपुरती मर्यादित नाही — भारताबाहेरही तिचे प्रभाव आणि उत्सव आढळतात:

आशियाई आणि आशियापार देश

• नेपाल: तिहार / स्वान्ति या नावाने दिवाळी जोरात साजरी केली जाते.
• मलेशिया, सिंगापूर, इंडोनेशिया: हिंदू, सिख समाजात दिवाळी उत्साहाने साजरी केली जाते.
• श्रीलंका: भारतीय डायस्पोरा व हिंदू समाज दिवाळी साजरी करतात.
• फिजी, मॉरिशस, त्रिनिदाद व टोबॅगो, गुयाना इत्यादी देशांमध्ये भारतीय वारस्यमान लोक दिवाळी उत्सव करतात.
• युनायटेड स्टेट्स, युनायटेड किंगडम, ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा येथे भारतीय समुदायाने दिवाळी सार्वजनिक कार्यक्रम म्हणून आयोजित केला आहे.

संस्कृती-संवाद आणि मान्यता

• अनेक देशांमध्ये भारतीय मूलभूत आणि सांस्कृतिक महत्त्व यामुळे दिवाळी सार्वजनिक मान्यतेसही पोचली आहे.
• येथील लोकांसाठी दिवाळी केवळ धार्मिक नव्हे, सांस्कृतिक आदानप्रदानाचे माध्यम बनले आहे.
• विविध देशांच्या दूतावासांनी दिवाळी शुभेच्छा कार्यक्रम आयोजित करतात.

वैज्ञानिक चिकित्सा

दिवाळीचा उत्सव आनंददायी असला तरी, काही वैज्ञानिक दृष्टिकोनानी त्याचे परिणाम आणि आव्हाने देखील तपासले गेले आहेत.

वायू प्रदूषण व धूळ (PM2.5)

• दिल्लीत दिवाळीच्या फटाक्यांमुळे PM2.5 (सूक्ष्मकण) च्या प्रमाणात १६ पट वाढ झाल्याचे संशोधनात आढळले.
• विशेषतः रासायनिक घटक जसे K, Al, Sr, Ba, S इत्यादींचे शिखरे दिसली.
• औद्योगिक व जैविक उत्सर्जनही भागीदार आहे, परंतु फटाक्यांचा परिणाम सर्वाधिक ठरला.
• या कणांचा हवेत प्रवेश होणे श्वसन आजार, हृदयरोग, स्त्री-गर्भ आदारे प्रभावित करू शकतो.
• काही शहरांमध्ये दिवाळी नंतर हवेची गुणवत्ता खूपच बिकट होते.

ध्वनी प्रदूषण, उर्जा वापर

• फटाके, मोमबत्त्या, दिवे इत्यादि कोणत्या प्रमाणात ऊर्जा खर्च करतात — या बाबतीत कमी-ऊर्जा प्रकाश सुविधा (LED दिवे इ., पर्यावरण अनुकूलता) सुचवली जाते.
• ध्वनी प्रदूषणाचा परिणाम मानवज, प्राणी व पक्ष्यांवर होतो.

पर्यावरणीय प्रभाव

• द्रव्यांच्या उत्पादनातून धातू, रसायने, पॉलिथीन इत्यादी पर्यावरणाला हानी पोहोचतात.
• सार्वजनिक स्वच्छता, फुगवटा व बेंबक्ता कचरा निर्माण होतो.
• काही ठिकाणी दिवाळीनंतर पाण्यात प्रदूषण वाढते.

सकारात्मक वैज्ञानिक पैलू

• दिवाळीपटांचे उत्पादन, प्रकाश सत्ताधारांच्या विकासात तंत्रज्ञानाचा वापर.
• ऊर्जा कार्यक्षमता (LED दिवे, सौर दिवे) यांची वाढ.
• जागरूकता वाढवून ‘हरित दिवाळी’ (Green Diwali) चळवळी — कमी फटाके, पर्यावरणपूरक साधने.

परिणाम (Advantages & Disadvantages)

सकारात्मक परिणाम

1. सामाजिक एकात्मता: नातेवाईक, मित्र, समाज एकत्र येतात, सबंध मजबूत होतात.
2. आर्थिक क्रियाशीलता: खरेदी, उद्योग, हँडीक्राफ्ट, पारंपारिक वस्तु व्यवसायांना चालना.
3. सांस्कृतिक जतन: कलात्मक परंपरा, लोकनृत्य, संगीत इत्यादी टिकतात.
4. धार्मिक आनंद व आत्मिक समाधान: श्रद्धा, पूजा, आशीर्वाद यातून मानसिक आनंद.
5. नवसंजीवनी: नवीन आर्थिक चक्र सुरू होणे.

नकारात्मक परिणाम

1. प्रदूषण (वायू, ध्वनी, कचरा)
2. आरोग्यदुष्परिणाम (श्वसन, हृदय विकार)
3. कचर्‍याची समस्या
4. जानहानीचे जोखीम (फटाके, जळणे इ.)
5. आर्थिक भार: सर्वांनी मोठ्या प्रमाणात खरेदी करणे, खर्च
6. प्राण्यांवर व जीवजंतूंवर होणारा वाईट परिणाम

भवितव्य / सुधारणा व दिशा

दिवाळीचा सण टिकवताना तो अधिक शाश्वत, सुरक्षित आणि सामाजिकदृष्ट्या सामर्थ्यवान कसा होईल, यासाठी काही सुचनाः

1. हरित दिवाळी चळवळ — कमी प्रदूषण करणारे फटाके, LED दिवे, सौर दिवे
2. जागरूकता वाढवणे — समाजात पर्यावरणीय शिक्षण
3. प्रशासकीय नियमन — फटाक्यांच्या प्रकारावर बंदी किंवा मर्यादा
4. कचर्‍याचे पुनर्वापर / व्यवस्थापन — पुनर्प्रक्रिया, स्वच्छता मोहिम
5. समाजाभिमुख कार्यक्रम — सार्वजनिक दिवे लावणे, समुदाय मेलांद्वारे सण साजरा करणे
6. वैज्ञानिक तंत्रज्ञानाचा वापर — कमी प्रदूषणावाले प्रकाश स्रोत, ध्वनी नियंत्रण
7. सांस्कृतिक संवर्धन — नृत्य, संगीत, कथा-साहित्याद्वारे सणाचा अर्थ लोकांपर्यंत पोचवणे
8. समावेशीता बढवणे — जात, धर्म, लिंग भेद न करता सण सर्वांसाठी खुला ठेवणे

निष्कर्ष

दिवाळी — हा सण प्रकाशावरील अंधकाराचा विजय, ज्ञानावरील अज्ञानाचा पराभव, समाजाचा एकात्मिक आनंद आणि नवी उर्जा याचा प्रतीक आहे.
हा सण केवळ हिंदू धर्मापुरता मर्यादित नसून जैन, बौद्ध (विशेषतः Newar) आणि देश-विदेशातील अनेक समाजांत विविध रूपांत साजरा होतो.
वैज्ञानिकदृष्ट्या त्याचा प्रदूषण व आरोग्यावर प्रभाव आहे, त्यामुळे आजच्या काळात दिवाळी अधिक शाश्वत व सुरक्षित स्वरूपात साजरी करण्याची आवश्यकता आहे.
भविष्यात दिवाळी हा सण पारंपारिक धार्मिक तत्त्वे आणि वैज्ञानिक विवेक यांचा सुंदर संतुलन असेल अशी आशा करावी.

अधिक संदर्भ: 

• Wikipedia – Diwali
• Britannica – Diwali
• History.com – Origins of Diwali
• Sahapedia – Diwali origins & evolution
• ArXiv Study on Diwali air pollution

Read more from, ‘“सत्यशोधक” ••••

दिवाळीसाठी टॉप 5 मोबाईल फोन 2025 (₹30,000 खाली)

Scientific Temperament प्रमाणेच आता ‘AI Temperament’ ची गरज !

सिग्मंड फ्रायड ने स्त्रीच्या पुरुषाबाबतच्या वर्तनाबद्दल काय सांगितले आहे?

About The Author

Dr.Nitin Pawar

Dr. Nitin Pawar is a journalist, social analyst and editor at Satyashodhak Blog. He writes on democracy, social justice, rural Maharashtra and political analysis with reformist perspective.

See author's posts