खोमेनी युगाचा अंत! — धर्मसत्तेच्या सावलीतून लोकशाहीकडे होईल ?

इराणच्या रस्त्यांवर आज जे घडते आहे, ते एखाद्या क्षणिक असंतोषाचे/सूडाचे दृश्य नाही—तो इतिहासाशी चाललेला थेट संवाद आहे. “खोमेनी युगाचा अंत!” हा नारा ऐकताना तो भावनिक उद्गार वाटू शकतो. पण त्यामागे चार दशकांची धार्मिक दडपशाही, नियंत्रित जीवन व साचलेला असंतोष आहे. हा संपादकीय त्या असंतोषाची मांडणी करतो.—आवेशाने नव्हे तर सत्यशोधक विवेकाने. कारण बदलाच्या उंबरठ्यावर उभ्या समाजांना घोषवाक्यांइतकाच दिशादर्शक विचार लागतो.

युग म्हणजे काय—एक व्यक्ती, एक सत्ता, की एक मानसिकता?

खोमेनी युगाचा अंत!  हा शब्दप्रयोग केवळ एका व्यक्तीशी जोडणे अपुरे ठरेल. युग म्हणजे संस्था, नियम, दंड, भीती, संस्कारांची साखळी.तसेच लोकप्रियता,दडपशाहने स्थिरता, भावनिक आवाहने, धार्मिक धाक इ. ही दुसरी बाजु असते. तिसरी बाजु Oil वर आधारित जागतीक अर्थकारण. इराण मधे 1979 नंतर उभी राहिलेली धार्मिक-सत्ताकेंद्रित रचना होती.जिचा वैचारिक पाया खोमेनी यांच्या विचारांनी घातला.ती पुढील पिढ्यांसाठी जीवन जगण्याची चौकट बनली.
या चौकटीचा ऐतिहासिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी इराणच्या इस्लामिक क्रांतीचा इतिहास पाहणे आवश्यक ठरते.
👉 https://www.britannica.com/event/Iranian-Revolution

याच चौकटीत प्रश्न विचारणे पाप, मतभेद म्हणजे देशद्रोह आणि स्त्री-स्वातंत्र्य म्हणजे संस्कृतीविरोध अशी समीकरणे रुजली. युग संपते तेव्हा चेहरे बदलतात म्हणून नव्हे.तर मानसिकता थकते म्हणून. आज इराणमध्ये दिसते आहे ते हेच.थकलेल्या मानसिकतेविरुद्ध उभी ठाकलेली सुप्त मानसिकता.

महिलांच्या स्वातंत्र्य व अस्तित्वाचा प्रश्न?

इराणमधील आधीच्या आंदोलनांची धुरीण महिला होत्या. कारण धार्मिक-सत्ताकेंद्रित व्यवस्थेने सर्वाधिक नियंत्रण स्त्रीदेह, स्त्रीवेश व स्त्रीवर्तनावर ठेवले होते . हिजाब केवळ कपडा राहिला नाही. तो शिस्तीचा दंड बनला.नन्तर महिलांनी तो दंड प्रश्नांकित केला होता. धार्मिक वेडाचार असणार्या इतरही देशामधे आधी प्रथम महिला बळी पडल्याचा इतिहास आहे. हे राजकारण नाही. हा अस्तित्वाचा संघर्ष राहिला महिलांच्या!

इराणी महिलांचे आंदोलन केवळ स्थानिक नसून जागतिक मानवी हक्कांच्या चौकटीत पाहिले जात होते. इराणमधील महिला हक्कांवरील आंतरराष्ट्रीय अहवाल या दडपशाहीची व्याप्ती स्पष्ट करतात.
👉 https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/iran/

“आम्ही काय वस्र घालावे, कसे जगावे, काय बोलावे हे ठरवण्याचा अधिकार आमचाच”—हा आग्रह होता.धर्मविरोध नाही. तो मानवी प्रतिष्ठेचा राहिला. जिथे प्रतिष्ठा दाबली जाते, तिथे बंड अपरिहार्य ठरते.

तरुणाईचा प्रश्न: भविष्य कुणाच्या हाती?

इराणची लोकसंख्या तरुण आहे.आकांक्षी, जागतिक, डिजिटल. ही पिढी इंटरनेटच्या भिंती ओलांडून जग पाहते. तिला पर्याय दिसतात.नोकरी, अभिव्यक्ती, निवडी. पण देशांतर्गत वास्तवात या सगळ्यांवर नियंत्रणाचा पहारा होता. त्यामुळे सुप्त असंतोष केवळ राजकीय नाही तर तो भविष्यासंबंधीचा आहे.

तरुणाई विचारत होती—“आमचे भविष्य उद्या कुणाच्या हाती?”
उत्तर जर आदेशांपुरते मर्यादित राहिले तर संघर्ष टळणार नव्हता. कारण तरुणाई आदेश मानायला नव्हेती.अर्थ शोधायला शिकलेली नवीन पिढी आहे.

दडपशाहीचे साधन: भीती अजूनही चालते का?

सत्तेचे पारंपरिक उत्तर म्हणजे दडपशाही असते.अटक, इंटरनेट बंदी, धमक्या. ही साधने काही काळ परिणामकारक ठरतात.पण दीर्घकाळात ती भीतीला बोथट करतात. आज इराणमध्ये ते घडत आहे.
धार्मिक सत्ताकेंद्र आणि अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य यातील संघर्ष इराणमधील press freedom अहवाल ठळकपणे दाखवतात.
👉 https://rsf.org/en/country/iran

दडपशाही तात्पुरता श्वास देते.पण विश्वास संपवते. आणि विश्वास संपला की राज्यकारभार नैतिकदृष्ट्या कोसळतो.

धर्म आणि राज्य: सहअस्तित्व की अधिराज्य?

हा संघर्ष धर्मविरोधी नाही. तो धर्माच्या अधिराज्याविरोधी आहे. धर्म समाजाचा नैतिक स्रोत असू शकतो. पण जेव्हा तो राज्याचा एकमेव कायदा बनतो. तेव्हा मतभेद गुन्हा ठरतात. लोकशाहीत धर्माचे स्थान व्यक्तिगत श्रद्धेचे असते. धार्मिक सत्तेत ते सार्वजनिक दंडाचे बनते.

आज इराणमध्ये अलिकडे विचारला जाणारा प्रश्न साधा होता.“धर्म आमच्या अंत:करणात राहील का की आमच्या गळ्यातील साखळी बनेल?”या अन्गाने हा लेख आहे. ताज्या विविध बातम्या, अमेरिकेचा हल्ला, प्रतिहल्ला, इस्राएल,इ. दावे, प्रतिदावे लढाईत डावपेचाचे भाग असतात. पण खोमेनी युगाचा अंत! हा लेख मुख्यत्वे खोमेनी अमेरिकी हल्ल्यात मारले गेले आहेत. इतर महत्वाचे लोक देखील मारले गेले आहेत. हे कथीत तर काही सत्य वस्तुस्थिती आहे. त्याला दुजोरा मिळाला आहे. त्यामुळे साधारण  खोमेनी युगाचा अंत! असे वेगळ्या अर्थाने आम्ही लिहीत आहोत. आन्तरराष्ट्रीय राजकारण, अर्थकारण, महासत्ता, तेल हक्क इ. हे वेगळे विषय आहेत. महत्वाचे आहेत. पण धार्मिक सत्ता व लोकशाही सत्ता असा सामाजिक न्याय या दृष्टिकोनातून पहात आहोत.

घोषवाक्यांचे धोके: रोमँटिसिझम विरुद्ध वास्तव

खोमेनी युगाचा अंत हा नारा आशादायी वाटु शकतो पण वेगवेगळ्या अर्थाने व सन्दर्भात!खोमेनी युगाचा अंत!सारखी घोषवाक्ये रोमँटिक भ्रमही पेरू शकतात. इतिहास सांगतो.युग संपवणे जितके कठीण, त्याहून नवे युग उभे करणे अधिक कठीण. सत्ताकेंद्र कोसळले, तरी संस्थात्मक रिकामपण निर्माण होऊ शकते. त्या रिकामपणात अराजक किंवा नव्या दडपशाहीचे रूप जन्म घेऊ शकते.

म्हणून खोमेनी युगाचा अंत! आणि इराणी जनतेची दिशा, आराखडा भावी मूल्ये यांचा प्रश्न तसेच युद्धाचा जागतिक विस्तार होण्याची शक्यता हे इराणी स्वातंत्र्य, समानता, कायद्याचे राज्य यांचे भवितव्य ठरवणार आहेत. पर्यायाने नवीन जागतिक परिस्थिती देखील ठरवणार आहेत.

आंतरराष्ट्रीय घटक: समर्थन की स्वार्थ?

इराणमधील घटनांकडे जगाचे लक्ष आहे. पण आंतरराष्ट्रीय समर्थन अनेकदा स्वार्थाच्या चष्म्यातून येते.तेल, भूराजकारण, प्रादेशिक संतुलन. बाह्य हस्तक्षेपाने अंतर्गत संघर्ष अधिक गुंतागुंतीचा होतात. म्हणून बदल स्वदेशी जनतेच्या इच्छेतून घडले पाहिजेत.हे महत्वाचे आहे.

या पार्श्वभूमीवर Middle East geopolitical analysis इराणमधील अस्थिरतेचे जागतिक परिणाम स्पष्ट करतात.
👉 https://www.cfr.org/middle-east-and-north-africa

सत्यशोधक कसोटी: प्रश्न विचारण्याचा अधिकार

सत्यशोधक परंपरा सांगते—प्रश्न विचारणे हा गुन्हा नाही! प्रश्न दाबणे हा गुन्हा आहे. इराणमध्ये आज नागरिक प्रश्न विचारत आहेत का?कायदे कुणासाठी? शिस्त कुणावर? सत्ता कुणाच्या नावाने?अमेरिका, इस्राएल हल्ले कशासाठी? तेलाच्या अर्थकारणासाठी हे युद्ध सुरू आहे का?की आन्तरराष्ट्रीय शस्स्रास्रे बिझनेसची गरज? प्रश्न ऐकले गेले, तर शांत संक्रमण शक्य असते.दाबले गेले, तर इतिहास पुन्हा रक्तरंजित होतो.आणि हाच जगाचा इतिहास सांगतो.

नवा सामाजिक करार: शक्यता आणि अडथळे

इराणसमोरचा मार्ग सोपा नाही. नवा सामाजिक करार आवश्यक आहे—

• कायद्याचे राज्य
• नागरिक हक्कांचे संरक्षण
• धर्म–राज्य संतुलन
• महिला–पुरुष समानता

अडथळे मोठे आहेत; पण समाज जेव्हा मूल्यांवर एकमत साधतो, तेव्हा अडथळे पार होतात.

निष्कर्ष: अंत की संक्रमण?

खोमेनी युगाचा अंत! हा दावा आज अंतिम सत्य नसेलही. पण तो संक्रमणाचे चिन्ह नक्कीच आहे. भीतीच्या भिंतीत भेग पडली आहे. त्या भेगेतून प्रश्नांचा प्रकाश आत शिरतो आहे. तो प्रकाश टिकवायचा असतो. तर मानवी स्वातंत्र्याला विवेकाची साथ लागते.आवेशाला दिशा आणि स्वप्नांना आराखडा लागतो.

सत्यशोधक निष्कर्ष:
युग संपते तेव्हा घोषणा होतात; युग घडते तेव्हा मूल्ये टिकतात. इराण आज त्या कसोटीवर उभा आहे.आणि जगही.

❓ FAQs (संपादकीय – वाचकांसाठी)

प्र.1: ‘खोमेनी युगाचा अंत’ याचा अर्थ नेमका काय?

उ.:
याचा अर्थ केवळ एखाद्या व्यक्तीचा अंत नव्हे, तर धार्मिक-सत्ताकेंद्रित मानसिकता आणि दडपशाहीच्या रचनेला दिलेले आव्हान असा आहे.

प्र.2: इराणमधील आंदोलनांमध्ये महिलांची भूमिका का महत्त्वाची आहे?

उ.:
कारण सर्वाधिक निर्बंध महिलांवर लादले गेले. त्यामुळे त्यांचा संघर्ष हा राजकीयपेक्षा अस्तित्वाचा आणि मानवी हक्कांचा प्रश्न बनतो.

प्र.3: हा संघर्ष धर्मविरोधी आहे का?

उ.:
नाही. हा संघर्ष धर्माच्या अधिराज्याविरोधात आहे; श्रद्धेविरोधात नाही.

प्र.4: आंतरराष्ट्रीय समुदायाची भूमिका काय असावी?

उ.:
नैतिक पाठबळ देणे, मानवाधिकारांचे संरक्षण करणे; पण अंतर्गत निर्णय लादू नयेत.

प्र.5: इराणमध्ये खरोखर बदल शक्य आहे का?

उ.:
बदल सोपा नाही, पण भीतीची भिंत तुटू लागल्याने संक्रमणाची प्रक्रिया सुरू झाली आहे, हे नक्की.

आणखीन बातम्या >>>>>

Iran VS America:  इराणचा अमेरिकन बेसेसवर हल्ला! जपानने केला होता हल्ला पर्ल हार्बररवर ? शेवट अणुबाँबने झाला होता! आता काय? ..

कोण आहेत आयतुल्ला खोमेनी? – ‘Isriel VS Iran War’ संदर्भातील एक ऐतिहासिक व्यक्तिमत्व !

Isriel VS Iran:59 मुस्लिम बहुल देश इस्रायल विरोधात एकत्र का येत नाहीत?: एक चिकित्सा!

About The Author

Dr.Nitin Pawar

Dr. Nitin Pawar👉Founder & Editor – Satyashodhak Blog सामाजिक न्याय, इतिहास, बहुजन विचार व राजकीय विश्लेषणावर अभ्यासपूर्ण लेखन.

See author's posts