मनरेगा घोटाळा : महाराष्ट्रातील ग्रामीण कामगारांचं वास्तव | सत्यशोधक विशेष|

Manarega Ghotala?

” महाराष्ट्रातील मनरेगा घोटाळा कसा होतो? काम न मिळणं, मजुरी उशीर, मस्टर रोल गडबड व डिजिटल अडथळे – सत्य व उपायांसह सविस्तर लेख.”

प्रस्तावना : कामाचा हक्क कागदावर, पोटाची गरज प्रत्यक्षात

ग्रामीण महाराष्ट्रात हाताला काम मिळणं म्हणजे जगण्याची हमी.

entity[“organization”,”महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना”,”india rural employment scheme”] (MGNREGA) ही योजना वर्षाला १०० दिवस मजुरीचा कायदेशीर हक्क देते. पण प्रत्यक्षात अनेक गावांत प्रश्न एकच – “काम कुठे आहे?”

हा लेख महाराष्ट्रातील मनरेगा घोटाळ्याचं दिसून न येणारं वास्तव उघड करतो. अवघड भाषा नाही; कामगारांच्या अनुभवांवर, सार्वजनिक अहवालांवर आधारित स्पष्ट मांडणी करतो.

योजनेची अधिकृत माहिती: https://nrega.nic.in

मनरेगाचा उद्देश काय होता?

• प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला किमान १०० दिवस मजुरी मिळावी.
• काम मागितल्यावर १५ दिवसांत काम मिळावे.
• काम न दिल्यास बेरोजगारी भत्ता मिळावा.
• वेळीच मजुरी देण्यात यावी.

(स्रोत: ग्रामीण विकास मंत्रालय – https://rural.nic.in)

उद्देश स्पष्ट, पण अंमलबजावणी?

मनरेगा घोटाळा म्हणजे काय?

मनरेगामध्ये बहुतांश वेळा थेट लाच दिसत नाही. घोटाळा होतो तो:

• काम न देण्यात येणे.
• मजुरी उशिरा देण्यात येणे.
• मस्टर रोलमध्ये गडबड करण्यात येणे.
• डिजिटल अडथळ्यांमुळे गडबड होते.

हा व्यवस्थात्मक व दिसून न येणारा भ्रष्टाचार आहे.

महाराष्ट्रातील मनरेगा घोटाळ्याचे प्रमुख प्रकार

काम मागितलं, पण दिलंच नाही

• लेखी अर्ज असूनही काम मिळत नाही
• निधी/कामाचा बहाणा सांगितला जातो.

👉 कायद्यानुसार बेरोजगारी भत्ता देणं बंधनकारक, पण तो क्वचितच.

मजुरी वेळेवर मिळत नाही

• १५ दिवसांत मजुरी अपेक्षित असते. पण तसे होत नाही.
• प्रत्यक्षात आठवडे–महिने इतका उशीर होतो.
• विलंब भरपाई दिली जात नाही.

पेमेंट ट्रॅकिंग पोर्टल: https://nrega.nic.in/netnrega/payorder.aspx

मस्टर रोल घोटाळा

• कामगार हजर, पण नावे कमी आढळणे.
• मृत झालेले व्यक्ती कामगार म्हणून दाखवलेले गेले आहेत.

👉 प्रत्यक्ष मजुरीवर गदा हा परिणाम

मोजमापात अन्याय

• माती/बंधारे कामात मोजमाप कमी करणे.
• “काम अपूर्ण” कारण देऊन पैसे रोखणे.

डिजिटल अडथळे = अप्रत्यक्ष अन्याय

• आधार-बँक-NPCI mismatch
• DBT फेल

कामगार दोषी नसतो, सिस्टम अपयशी.

सोशल ऑडिट फक्त कागदावर

• सूचना न देता ऑडिट उरकुन टाकले जाते.
• ग्रामसभेत चर्चा होत नाही, किंवा लुटुपुटीची होते.

सोशल ऑडिट माहिती: https://socialaudit.gov.in

महाराष्ट्रातील वास्तव आकड्यांतून (सार्वजनिक निरीक्षण)

• अनेक जिल्ह्यांत सरासरी कामाचे दिवस ५० पेक्षा कमी दिसुन येतात.
• मजुरी विलंबाच्या सर्वाधिक तक्रारी आढळतात.
• तक्रारी असूनही निराकरण संथ किंवा मिटवल्याच जात नाही.

राज्य ग्रामीण विकास विभाग: https://rdd.maharashtra.gov.in

हा घोटाळा दिसत का नाही?

• कागद व पोर्टल ‘clear’ दिसतात?
• जबाबदारी दुसरीकडे ढकलली जाते.
• थेट लाच नाही पण अदृश्य लाच?

म्हणूनच हा दिसून न येणारा भ्रष्टाचार.

कामगार व ग्रामसभेसाठी प्रॅक्टिकल उपाय

✔️ कामाचा अर्ज लेखी द्या

• पावती ठेवा

✔️ मस्टर रोल तपासा

• ग्रामपंचायतीत उपलब्ध

✔️ उशीर भरपाई मागा

• कायदेशीर हक्क

✔️ सोशल ऑडिट/ग्रामसभा

• मुद्दे नोंदवा

✔️ RTI वापरा

• काम, मोजमाप, पेमेंट तपशील मागवा

RTI Portal: https://rti.gov.in

FAQs :

Q1. मनरेगामध्ये काम न दिल्यास काय करावे?
लेखी अर्ज व बेरोजगारी भत्त्याची मागणी करा.

Q2. मजुरी उशिरा मिळाल्यास भरपाई मिळते का?
हो, पण अनेकदा दिली जात नाही; मागणी आवश्यक.

Q3. महाराष्ट्रात मनरेगा घोटाळा आहे का?
तक्रारी व निरीक्षणे त्याकडेच निर्देश करतात.

निष्कर्ष

मनरेगा ही ग्रामीण महाराष्ट्रासाठी जीवनरेषा असायला हवी होती. पण प्रत्यक्षात ती अनेक ठिकाणी कागदी हक्क आणि प्रत्यक्ष अन्याय यांच्यात अडकली आहे. बदलासाठी कामगारांची जागरूकता, ग्रामसभांची ताकद आणि प्रशासनाची जबाबदारी गरजेची आहे.

Read more>>>>>>

भ्रष्टाचाराचं खरं अर्थकारण : महाराष्ट्रातील ग्रामीण वास्तव

Health Insurance – फसवणूक, भ्रष्टाचार आणि खोट्या आश्वासनांची कडी तोडण्यासाठी जागरूकता

शेतकरी कर्जमाफी योजना 2025 : पात्रता, लाभ, अर्ज प्रक्रिया (संपूर्ण माहिती)

About The Author

Dr.Nitin Pawar

Dr. Nitin Pawar is a journalist, social analyst and editor at Satyashodhak Blog. He writes on democracy, social justice, rural Maharashtra and political analysis with reformist perspective.

See author's posts