विपश्यना ध्यान साधना; विज्ञान की छद्मविज्ञान ?

विपश्यना ध्यान साधना; विज्ञान की छद्मविज्ञान ?:एक तटस्थ विश्लेषण !

शिरुर,दिनांक १ ऑक्टोबर २०२५|लेख|

• प्रस्तावना—–

“विपश्यना ध्यान साधना विज्ञान की छद्मविज्ञान? जाणून घ्या या लेखातून विपश्यनेचे फायदे, वैज्ञानिक संशोधन, छद्मविज्ञानाचे आरोप आणि आजच्या जीवनातील उपयुक्तता.”

आजच्या काळात “ध्यान” (Meditation) हा शब्द परवलीचा बनला आहे. योग, प्राणायाम, मेडिटेशन, माइंडफुलनेस अशा अनेक प्रकारच्या साधना जगभर लोकप्रिय झाल्या आहेत. त्यापैकीच एक प्राचीन पण आजच्या काळात पुनःप्रसिद्ध झालेली साधना म्हणजे “विपश्यना ध्यान साधना”.

परंतु या साधनेविषयी एक मोठा प्रश्न वारंवार उपस्थित होतो –
👉 ही साधना खरोखर विज्ञानावर आधारलेली आहे का?
👉 की हा एक प्रकारचा छद्मविज्ञान (Pseudo Science) आहे?

या लेखात आपण याच प्रश्नाची तपशीलवार मांडणी करणार आहोत : “विपश्यना ध्यान साधना; विज्ञान की छद्मविज्ञान?”

• विपश्यना ध्यान म्हणजे काय?—-

“विपश्यना” हा शब्द पाली भाषेतून आलेला असून त्याचा अर्थ आहे –
👉 ‘विशेष रीतीने पाहणे’ किंवा ‘अंतर्मुख होऊन निरीक्षण करणे’.

गौतम बुद्धांनी साधारण २५०० वर्षांपूर्वी या साधनेचा प्रसार केला. ही पद्धत म्हणजे –

• मन, शरीर आणि श्वास यांचं सूक्ष्म निरीक्षण करणे.

• बाह्य देव-देवता, मंत्र-तंत्र, अंधश्रद्धा किंवा धार्मिक विधी यांपासून पूर्णपणे स्वतंत्र राहून,

• स्वत:च्या अनुभवावर आधारित साधना करणे.

• विपश्यनेची मूलभूत तत्त्वे—-

1. श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे – सुरुवातीला श्वासोच्छ्वासाच्या हालचालींचं निरीक्षण.

2. शरीरातील संवेदना जाणणे – वेदना, आनंद, गारवा, उष्णता अशा लहानसहान संवेदनांचं निरिक्षण.

3. अनित्यता (Impermanence) समजून घेणे – काहीही कायमस्वरूपी नाही हे आत्मसात करणे.

4. विकारांपासून मुक्ती – राग, लोभ, मोह यांना हळूहळू नियंत्रणात आणणे.

• विज्ञानाच्या दृष्टिकोनातून विपश्यना—-

अनेक शास्त्रीय संशोधनांमध्ये ध्यान आणि विपश्यनेचे परिणाम मोजण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.

१. न्यूरोसायन्स आणि मेंदूवरील परिणाम

• ध्यानामुळे मेंदूतील Prefrontal Cortex आणि Hippocampus मजबूत होतात.

• यामुळे एकाग्रता, स्मरणशक्ती आणि भावनात्मक संतुलन वाढतं.

• MRI स्कॅनमध्ये ध्यान करणाऱ्या व्यक्तींच्या मेंदूत Grey Matter Density अधिक दिसून आली आहे.

२. तणाव व्यवस्थापन—-

• Cortisol (Stress Hormone) चे प्रमाण ध्यानामुळे कमी होत असल्याचे संशोधन दर्शवते.

• विपश्यना साधकांमध्ये Anxiety आणि Depression ची पातळी तुलनेने कमी आढळली आहे.

३. शरीरावरील परिणाम——

• रक्तदाब नियंत्रणात राहतो.

• झोप सुधारते.

• रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते.

• छद्मविज्ञानाचे आरोपी—

जरी अनेक अभ्यास ध्यानाच्या फायद्यांचा उल्लेख करतात, तरी काही संशोधक व टीकाकार यांच्या दृष्टीने “विपश्यना” ही पूर्णपणे विज्ञान नाही. का?

१. मोजमापाची अडचण

मानसिक शांतता, आनंद, आत्मिक विकास – हे सर्व अनुभव वैयक्तिक (Subjective) आहेत.
त्यांचं शास्त्रीय मोजमाप करणे कठीण आहे.

२. अतिरेक दावे

काही प्रचारक सांगतात की “विपश्यना केली तर सर्व रोग बरे होतात.”
हे विधान विज्ञाननिष्ठ नाही. सर्व आजारांवर ही रामबाण औषध नाही.

३. धार्मिक झुकाव

जरी गौतम बुद्धांनी ही साधना धर्मरहित स्वरूपात मांडली, तरी काही ठिकाणी विपश्यना ही “बौद्ध धर्माशी निगडित” अशी प्रतिमा तयार केली जाते. यामुळे ती आध्यात्मिक पद्धती म्हणून स्वीकारली जाते, विज्ञान म्हणून नव्हे.

• विज्ञान की छद्मविज्ञान?—-

हा प्रश्न खूप गुंतागुंतीचा आहे. वस्तुस्थिती अशी आहे की –

• विज्ञानाचे अनेक पुरावे विपश्यना फायदेशीर असल्याचं दर्शवतात.

• पण हे फायदे आरोग्य सुधारणा व मानसिक संतुलनापुरते मर्यादित आहेत.

• “सर्वकाही बरे करणारी, चमत्कारिक साधना” असे दावे छद्मविज्ञानाच्या श्रेणीत येतात.

म्हणजेच –
👉 विपश्यना ही मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्सने प्रमाणित केलेली साधना आहे.
👉 परंतु तिच्याबद्दल केलेले अतिशयोक्तीपूर्ण दावे छद्मविज्ञानात मोडतात.

• विपश्यना साधना का करावी?—–

1. मानसिक शांततेसाठी – आजच्या तणावग्रस्त जीवनात मनाला शांती मिळते.

2. एकाग्रतेसाठी – अभ्यास, नोकरी किंवा सर्जनशील कार्यात लक्ष केंद्रित करता येते.

3. नातेसंबंध सुधारण्यासाठी – राग, मत्सर, ईर्ष्या यावर नियंत्रण मिळवता येतं.

4. स्व-चिंतनासाठी – स्वत:च्या विचारांचा व कृतींचा वस्तुनिष्ठ आढावा घेता येतो.

• छद्मविज्ञानापासून कसे वाचावे?—-

• “विपश्यना केली की कॅन्सर बरा होतो” असे दावे मान्य करू नका.

• विपश्यना ही जीवनशैली सुधारण्यासाठीची पद्धत आहे, औषध नाही.

• वैज्ञानिक अभ्यास आणि वैद्यकीय उपचार यांची जागा ती घेऊ शकत नाही.

• आधुनिक जीवनात विपश्यनेची उपयुक्तता—-

• कॉर्पोरेट कंपन्या आता कर्मचाऱ्यांना मेडिटेशन ट्रेनिंग देतात.

• शाळा-कॉलेजात विद्यार्थ्यांसाठी माइंडफुलनेस सत्रे सुरू केली जात आहेत.

• जेलमधील कैदी विपश्यना शिबिरात सहभागी होऊन हिंसाचार व व्यसनातून मुक्त झाले आहेत.

• निष्कर्ष—-

“विपश्यना ध्यान साधना; विज्ञान की छद्मविज्ञान?”
या प्रश्नाचं उत्तर सरळ आहे –

✅ विपश्यना ही छद्मविज्ञान नाही. ती पूर्णपणे विज्ञानावर आधारित आहे, परंतु मर्यादित स्वरूपात.
✅ ती मन, मेंदू आणि शरीर यावर सकारात्मक परिणाम घडवते, हे संशोधनातून सिद्ध झाले आहे.
❌ पण ती सर्व रोग बरे करणारी, चमत्कारिक उपाय आहे, हा दावा चुकीचा आहे.

म्हणूनच –
👉 विपश्यना ही “आत्मनिरीक्षणाची वैज्ञानिक पद्धत” आहे,
👉 मात्र तिच्याबद्दल अवास्तव दावे केल्यास ती छद्मविज्ञान ठरते.

• अधिक माहितीसाठी भेट द्या खालील संकेतस्थळांना••••• 

1. Vipassana Research Institute

2. Mindfulness Research Center – UCLA

3. PubMed – Meditation Studies

• ‘सत्यशोधक’ चे आणखीन लेख वाचा >>.>

नेपाळ क्रायसिस : मनिषा कोईरालाचा ‘रक्ताळलेला बुट’ सोशल मीडियावर चर्चेतील

दलित मुली, ‘कोथरूड प्रकरण’, पोलिसांची वर्तणूक आणि आजची स्थिती — एक संपादकीय

नवी मुंबई बेलापूर येथील फॉरेस्ट हिल सहकारी गृहनिर्माण संस्थेच्या प्रांगणात ७९ वा स्वातंत्र्य दिन उत्साहात साजरा.”

About The Author

Dr.Nitin Pawar

Dr. Nitin Pawar is a journalist, social analyst and editor at Satyashodhak Blog. He writes on democracy, social justice, rural Maharashtra and political analysis with reformist perspective.

See author's posts