12 ऑगस्ट 2026 | सत्यशोधक विशेष

Jayant Narlikar Scientific Temper हा केवळ एका महान खगोलशास्त्रज्ञाच्या विचारांचा विषय नाही, तर भारताने विज्ञानाकडे कसे पाहावे, प्रश्न कसे विचारावेत आणि पुराव्याच्या आधारे निष्कर्ष कसे काढावेत, याचा महत्त्वपूर्ण विचार आहे.

ज्येष्ठ खगोलशास्त्रज्ञ, विश्वरचनाशास्त्रज्ञ आणि विज्ञानप्रसारक डॉ. जयंत विष्णू नारळीकर यांनी आयुष्यभर वैज्ञानिक दृष्टिकोन, तर्कशुद्ध विचार आणि विज्ञान लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला.

त्यांनी विश्वाच्या उत्पत्तीविषयी प्रस्थापित सिद्धांतांनाही प्रश्न विचारण्याचे धैर्य दाखवले आणि त्याचबरोबर सर्वसामान्यांमध्ये विज्ञानाची गोडी निर्माण करण्यासाठी मराठीतून विपुल लेखन केले.

डॉ. जयंत नारळीकर यांचे 20 मे 2025 रोजी पुण्यात निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांचा scientific temper म्हणजेच वैज्ञानिक दृष्टिकोन भारतीय समाजासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

IUCAAच्या अधिकृत श्रद्धांजलीमध्येही त्यांनी आयुष्यभर विज्ञान आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन व्यापक समाजापर्यंत पोहोचवण्याचे काम केल्याचे नमूद केले आहे.

Jayant Narlikar Scientific Temper म्हणजे काय?

वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे केवळ विज्ञान विषय शिकणे नव्हे.

Scientific Temper म्हणजे प्रश्न विचारण्याची, पुरावा शोधण्याची, प्रयोग करण्याची, निष्कर्ष तपासण्याची आणि नवीन पुरावा मिळाल्यास आपले मत बदलण्याची मानसिकता.

एखादी गोष्ट प्राचीन आहे म्हणून ती वैज्ञानिक ठरत नाही आणि एखादी गोष्ट लोकप्रिय आहे म्हणून ती सत्य ठरत नाही.

विज्ञानाचा मूलभूत प्रश्न असतो— “याचा पुरावा काय?”

याच विचारसरणीला Jayant Narlikar Scientific Temper या संकल्पनेतून समजून घेता येते.

भारतीय संविधानातही Scientific Temperचा उल्लेख

वैज्ञानिक दृष्टिकोन हा केवळ वैज्ञानिकांची जबाबदारी नाही.

भारतीय संविधानाच्या कलम 51A(h) नुसार प्रत्येक भारतीय नागरिकाचे मूलभूत कर्तव्य म्हणजे scientific temper, humanism आणि spirit of inquiry and reform विकसित करणे.

म्हणजेच प्रश्न विचारणे, चौकशी करणे आणि सुधारणा करण्याची वृत्ती ही भारतीय संविधानाच्या मूल्यव्यवस्थेचाही भाग आहे.

“भारतीय संविधान – अधिकृत India Code PDF”

(https://reference-url-citation.invalid/3)

यामुळे वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा प्रश्न केवळ प्रयोगशाळेपुरता मर्यादित राहत नाही. तो समाजजीवन, शिक्षण, आरोग्य, शेती, तंत्रज्ञान आणि सार्वजनिक धोरणांशी जोडला जातो.

चांद्रयान-3 : श्रद्धेने नव्हे, वैज्ञानिक पद्धतीने साधलेले यश

भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाकडे पाहिल्यास वैज्ञानिक पद्धतीची ताकद सहज लक्षात येते.

चांद्रयान-3 मोहिमेने 23 ऑगस्ट 2023 रोजी चंद्राच्या पृष्ठभागावर यशस्वी सॉफ्ट लँडिंग केले. ISROच्या अधिकृत माहितीनुसार या मोहिमेचे प्रक्षेपण 14 जुलै 2023 रोजी झाले आणि त्यानंतर पृथ्वीभोवतीच्या कक्षा वाढवणे, चंद्राच्या कक्षेत प्रवेश, कक्षा कमी करणे आणि अखेरीस powered descent अशा अनेक अचूक टप्प्यांतून यानाला पुढे नेण्यात आले.

“ISRO – Chandrayaan-3 अधिकृत मिशन माहिती”

(https://reference-url-citation.invalid/5)

चंद्रावर यान उतरवताना—

– यानाचा वेग किती असावा?

– कोणत्या क्षणी इंजिन सुरू करायचे?

– कक्षा किती बदलायची?

– चंद्राचे गुरुत्वाकर्षण किती परिणाम करेल?

– लँडरची दिशा आणि स्थिती कशी नियंत्रित करायची?

– संभाव्य अडचणींचा सामना कसा करायचा?

या सर्व प्रश्नांची उत्तरे गणित, भौतिकशास्त्र, संगणकीय तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी, निरीक्षण आणि प्रयोगांच्या आधारे शोधली जातात.

म्हणूनच चांद्रयान-3चे यश हे scientific temper चे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे.

मंगळयान : पहिल्याच प्रयत्नात भारताची ऐतिहासिक कामगिरी

भारताची Mars Orbiter Mission (MOM), म्हणजेच मंगळयान, ही भारताची पहिली आंतरग्रहीय मोहीम होती.

मंगळयानाचे प्रक्षेपण 5 नोव्हेंबर 2013 रोजी झाले आणि 24 सप्टेंबर 2014 रोजी ते मंगळाच्या कक्षेत यशस्वीपणे पोहोचले. ISROच्या अधिकृत माहितीनुसार हे यश भारताने पहिल्याच प्रयत्नात मिळवले.

“ISRO – Mars Orbiter Mission अधिकृत माहिती”

(https://reference-url-citation.invalid/7)

मंगळयानाची वाटचाल आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट शिकवते—अंतराळ संशोधन म्हणजे अचूक गणित आणि नियोजनाचा खेळ आहे.

ISROच्या मिशन प्रोफाइलनुसार पृथ्वीवरून मंगळाकडे जाण्यासाठी minimum-energy transfer trajectoryचा वापर करण्यात आला.

पृथ्वी, सूर्य आणि मंगळ यांच्या परस्पर स्थितीचा काळजीपूर्वक विचार करून यानाची दिशा आणि वेळ निश्चित करण्यात आली.

हीच वैज्ञानिक पद्धत आहे.

कुंडली आणि फलज्योतिष : दावा आणि पुरावा यातील फरक

53173 1 — कुंडली आणि फलज्योतिष : दावा आणि पुरावा यातील फरक — डॉ. जयंत नारळीकरांचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन

डॉ. जयंत नारळीकरांचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन समजून घेताना फलज्योतिषावरील त्यांची भूमिका महत्त्वाची ठरते.

त्यांचा प्रश्न साधा होता—

जर जन्मतारीख, वेळ आणि ग्रहस्थितीवरून एखाद्याचे व्यक्तिमत्त्व किंवा भविष्य अचूक सांगता येत असेल, तर त्याची प्रयोगाद्वारे चाचणी का करू नये?

वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अर्थच असा आहे की एखादा दावा तपासता आला पाहिजे.

लोकप्रिय किंवा प्राचीन कल्पना असल्यामुळे एखाद्या दाव्याला वैज्ञानिक सत्याचा दर्जा देता येत नाही.

याच ठिकाणी belief आणि evidence यांच्यातील फरक समजतो.

श्रद्धा ही वैयक्तिक बाब असू शकते; पण जेव्हा एखादा दावा वैज्ञानिक असल्याचे सांगितले जाते, तेव्हा त्यासाठी प्रयोगात्मक आणि पुनरुत्पादक पुरावे अपेक्षित असतात.

‘Vedic Science’ आणि आधुनिक विज्ञानाचा निकष

भारतीय प्राचीन ज्ञानपरंपरेचा अभ्यास करणे निश्चितच महत्त्वाचे आहे. गणित, खगोल निरीक्षण, वैद्यक, धातुकर्म आणि इतर अनेक क्षेत्रांत भारताची ऐतिहासिक परंपरा आहे.

परंतु प्राचीन ग्रंथांमध्ये आधुनिक विमान, अण्वस्त्र किंवा इतर आधुनिक तंत्रज्ञान आधीपासून अस्तित्वात होते, असा दावा केल्यास वैज्ञानिक पद्धतीने काही प्रश्न विचारणे आवश्यक ठरते.

त्या तंत्रज्ञानाचे स्पष्ट वर्णन कुठे आहे?

● त्याची पुनरुत्पादक पद्धत काय होती?

● त्याचा प्रयोगात्मक पुरावा कुठे आहे?

● स्वतंत्र संशोधक तो प्रयोग पुन्हा करू शकतात का?

या प्रश्नांची उत्तरे नसतील तर तो ऐतिहासिक, सांस्कृतिक किंवा पौराणिक संदर्भ म्हणून अभ्यासता येऊ शकतो; परंतु त्याला आधुनिक वैज्ञानिक शोध म्हणण्यासाठी अधिक ठोस पुरावे आवश्यक आहेत.

● हीच विचारपद्धती Jayant Narlikar Scientific Temper आपल्याला शिकवते.

● शिक्षणाने परीक्षार्थी नव्हे, प्रश्नकर्ता तयार करावा

● वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा सर्वात महत्त्वाचा पाया शिक्षणात आहे.

विद्यार्थ्याने फक्त पाठांतर करून परीक्षेत गुण मिळवणे हा शिक्षणाचा अंतिम उद्देश असू शकत नाही.

विद्यार्थ्याने प्रश्न विचारला पाहिजे—

● का?

● कसे?

● जर असे केले तर काय होईल?

● हा निष्कर्ष कसा सिद्ध झाला?

● याला पर्यायी स्पष्टीकरण असू शकते का?

यातूनच संशोधनाची सुरुवात होते.

अंतराळ संशोधन करणाऱ्या वैज्ञानिकांपासून ते नवीन औषध शोधणाऱ्या संशोधकांपर्यंत प्रत्येक क्षेत्रात प्रश्न विचारण्याची क्षमता महत्त्वाची आहे.

डॉ. नारळीकरांनी विज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवताना हीच कुतूहलाची वृत्ती जिवंत ठेवण्याचा प्रयत्न केला.

गणित आणि विज्ञान यांचे अतूट नाते

डॉ. नारळीकरांच्या विज्ञानप्रसारातील महत्त्वाचे पुस्तक म्हणजे ‘गणित आणि विज्ञान : युगायुगांची जुगलबंदी’.

राजहंस प्रकाशनाच्या अधिकृत माहितीनुसार या पुस्तकाची पहिली आवृत्ती फेब्रुवारी 2017 मध्ये प्रकाशित झाली आणि सध्याची आवृत्ती डिसेंबर 2021 अशी नोंद आहे. पुस्तकात गणित आणि विज्ञान यांच्या परस्परपूरक नात्याचा वेध घेण्यात आला आहे.

“राजहंस प्रकाशन – गणित आणि विज्ञान : युगायुगांची जुगलबंदी” (https://reference-url-citation.invalid/10)

चांद्रयान असो किंवा मंगळयान—गणिताशिवाय अंतराळ संशोधनाची कल्पना करणे अशक्य आहे.

कक्षांची गणना, वेग, अंतर, गुरुत्वाकर्षण, इंधनाचा वापर, trajectory correction आणि spacecraft control यामागे गणित आहे.

म्हणूनच विज्ञान आणि गणित ही एकमेकांची पूरक साधने आहेत.

विज्ञानकथा आणि मराठी : नारळीकरांचा अनोखा विज्ञानप्रसार

डॉ. नारळीकरांनी विज्ञान केवळ संशोधनपत्रांमध्ये ठेवले नाही.

त्यांनी मराठी भाषेत विज्ञानकथा, विज्ञानविषयक पुस्तके आणि लोकप्रिय विज्ञानलेखन केले.

राजहंस प्रकाशनाच्या लेखक परिचयानुसार त्यांनी विज्ञान लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी मोठे योगदान दिले आणि त्यांच्या मराठी विज्ञानकथांना वाचकांचा प्रतिसाद मिळाला.

“राजहंस प्रकाशन – डॉ. जयंत नारळीकर लेखक परिचय”

(https://reference-url-citation.invalid/12)

आजच्या डिजिटल युगात या कार्याचे महत्त्व आणखी वाढले आहे.

YouTube, ब्लॉग, Instagram, Facebook, Podcasts आणि AIच्या माध्यमातून विज्ञान सामान्य माणसापर्यंत पूर्वीपेक्षा वेगाने पोहोचू शकते.

पण त्याच वेळी misinformation आणि pseudoscience देखील वेगाने पसरतात.

त्यामुळे नारळीकरांचा संदेश आजच्या डिजिटल समाजासाठी विशेष महत्त्वाचा ठरतो—

विज्ञान सोप्या भाषेत सांगा; पण वैज्ञानिक सत्याशी तडजोड करू नका.

नारळीकरांचा खरा वारसा काय?

डॉ. जयंत नारळीकरांनी विश्वाच्या उत्पत्तीविषयी प्रस्थापित कल्पनांना आव्हान दिले. त्यांनी वैज्ञानिक चर्चेत प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य जपले.

ही बाब त्यांच्या वैज्ञानिक दृष्टिकोनातील अत्यंत महत्त्वाची बाजू आहे.

वैज्ञानिक असण्याचा अर्थ एखाद्या प्रस्थापित मतावर आंधळा विश्वास ठेवणे नाही.

उलट—

पुराव्याने स्वीकारणे आणि पुराव्यानेच बदलणे, ही विज्ञानाची ताकद आहे.

IUCAAच्या अधिकृत श्रद्धांजलीनुसार नारळीकरांनी आपल्या संशोधनातून प्रस्थापित वैज्ञानिक विचारांना आव्हान दिले आणि व्यापक समाजात विज्ञान व वैज्ञानिक दृष्टिकोन पोहोचवणे हे आपले ध्येय मानले.

चांद्रयान आणि मंगळयान आपल्याला काय शिकवतात?

चांद्रयान-3 चंद्रावर पोहोचले.

मंगळयान मंगळाच्या कक्षेत पोहोचले.

पण या मोहिमांचा सर्वात मोठा संदेश केवळ “भारताने इतिहास घडवला” इतकाच नाही.

● त्यांचा खरा संदेश असा आहे—

● प्रश्न विचारा.

● गणित शिका.

● प्रयोग करा.

● अपयशातून शिका.

● पुरावा तपासा.

● पुन्हा प्रयत्न करा.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—

● अंधविश्वासापेक्षा पुराव्यावर विश्वास ठेवा.

● रॉकेटची दिशा कुंडली ठरवत नाही.

● मंगळाच्या कक्षेत प्रवेशासाठी ग्रहांची पूजा पुरेशी नसते.

चंद्रावर यान उतरवण्यासाठी नवसापेक्षा trajectory calculation आवश्यक असते.

अंतराळ संशोधनात यश मिळवून देतात ते गणित, भौतिकशास्त्र, अभियांत्रिकी, संगणकशास्त्र, प्रयोग, निरीक्षण, अचूक नियोजन आणि हजारो वैज्ञानिकांचे अथक परिश्रम.

निष्कर्ष : Scientific Temper हीच आधुनिक भारताची गरज

Jayant Narlikar Scientific Temper हा केवळ एका महान वैज्ञानिकाच्या स्मृतीचा विषय नाही.

तो भारताच्या भविष्यासाठी आवश्यक असलेल्या विचारसरणीचा विषय आहे.

भारताला चंद्रावर, मंगळावर आणि त्यापुढे पोहोचायचे असेल तर केवळ अत्याधुनिक रॉकेट पुरेसे नाही.

आपल्याला प्रश्न विचारणारे विद्यार्थी, पुराव्याची मागणी करणारे नागरिक, प्रयोग करणारे संशोधक आणि तर्कशुद्ध विचार करणारा समाज आवश्यक आहे.

भारतीय संविधानानेही scientific temper, humanism आणि spirit of inquiry and reform विकसित करण्याचे कर्तव्य नागरिकांसमोर ठेवले आहे.

डॉ. जयंत नारळीकर आज आपल्यात नसले तरी त्यांची विज्ञाननिष्ठ विचारधारा जिवंत ठेवणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

● चांद्रयानाचा मार्ग विज्ञानाने दाखवला.

● मंगळयानाचा मार्ग गणिताने आखला.

आणि भारताच्या भविष्यातील प्रगतीचा मार्ग वैज्ञानिक दृष्टिकोनच दाखवणार आहे.

याच अर्थाने Jayant Narlikar Scientific Temper हा केवळ एक शब्द नाही—तो आधुनिक, विवेकनिष्ठ आणि प्रश्न विचारणाऱ्या भारताचा विचार आहे.

FAQs

1. डॉ. जयंत नारळीकरांचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे काय?

डॉ. जयंत नारळीकरांचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे कोणताही दावा पुराव्याच्या आधारे तपासणे, प्रश्न विचारणे, निरीक्षण व प्रयोग करणे आणि तर्कशुद्ध निष्कर्ष काढणे.

2. डॉ. जयंत नारळीकरांची फलज्योतिषाबाबत भूमिका काय होती?

डॉ. नारळीकरांनी फलज्योतिषाच्या वैज्ञानिक वैधतेवर प्रश्न उपस्थित केला. ग्रह-ताऱ्यांच्या स्थितीचा मानवी जीवनावर परिणाम होतो या दाव्यांची वैज्ञानिक पद्धतीने चाचणी होणे आवश्यक आहे, असे त्यांच्या भूमिकेतून स्पष्ट होते.

3. डॉ. नारळीकर अंधश्रद्धेला विरोध का करत होते?

केवळ परंपरा, लोकप्रियता किंवा प्राचीनता यामुळे एखादा दावा सत्य ठरत नाही, असे वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचे तत्त्व आहे. त्यामुळे कोणताही दावा पुरावा, निरीक्षण, प्रयोग आणि तर्क यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.

4. चांद्रयान आणि मंगळयान मोहिमांकडून वैज्ञानिक दृष्टिकोनाबाबत काय शिकता येते?

या मोहिमांचे यश गणित, भौतिकशास्त्र, अभियांत्रिकी, अचूक गणना, प्रयोग, नियोजन, टीमवर्क आणि अथक परिश्रम यांचे महत्त्व दाखवते. वैज्ञानिक प्रगतीसाठी वैज्ञानिक पद्धतीवर विश्वास आवश्यक आहे.

5. भारतासाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोन महत्त्वाचा का आहे?

वैज्ञानिक दृष्टिकोनामुळे नागरिक प्रश्न विचारतात, पुरावे तपासतात, चुकीची माहिती ओळखतात आणि तर्कशुद्ध निर्णय घेतात.

भारतीय संविधानाच्या कलम 51A(h) मध्येही वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि चौकशी व सुधारणा करण्याची भावना विकसित करण्याचे नागरिकांचे कर्तव्य नमूद केले आहे.

आणखीन वाचा>>>>

Superstition Awareness in Marathi : चला अंधश्रद्धा गाडु या! –

Modern Superstitions : आधुनिक अंधश्रद्धा : विज्ञानाच्या युगात वाढणाऱ्या नव्या भ्रमांचा पर्दाफाश

10 th Dimension :10 व्या परिमाणाचे रहस्य: विश्व आपल्या कल्पनेपेक्षा कितीतरी पटीने विशाल आणि गूढ !

Spirit Possession Meaning: भूत लागणे म्हणजे नेमके काय होते?