कोरेगाव-भीमा: मिथक की इतिहास?:आनंद तेलतुम्बडे यांच्या एका विधानाच्या पार्श्वभूमीवर सखोल संशोधन, आकडेवारी व वैज्ञानिक विश्लेषण

(शिरुर, दिनांक 17 डिसेंबर 2025| लेख|डॉ.नितीन पवार,बाबासाहेबाचे अभ्यासक, शिरुर/पुणे)

“कोरेगाव-भीमा (1 Jan 1818) या लढाईवरील विवाद — आनंद तेलतुम्बडे यांचे ‘मिथक’ विधान, पुरावे, आकडे आणि तटस्थ वैज्ञानिक विश्लेषण. स्रोत, infograph design आणि FAQs सहित सखोल मराठी लेख.”

कोरेगाव-भीमा (1 जानेवारी 1818) या लढाईसंदर्भातील ऐतिहासिक नोंदी, आनंद तेलतुम्बडे यांचे “मिथक” संबधी एक विधान, त्यावर आलेले विरोध-प्रत्यावाद आणि कायदेशीर/सामाजिक परिणाम — पुरावे, आकडेवारी व तटस्थ वैज्ञानिक विश्लेषण. लेखात संदर्भ (मुक्त दुवे), इन्फोग्राफिक डिझाइन मार्गदर्शक, FAQs दिले आहेत.

मुख्य संदर्भ :(उपयुक्त  links:
(लेखात खालील दुवे योग्य ठिकाणी जोडले आहेत — तुम्ही क्लिक करून मूळ स्रोत वाचू शकता.)

1. Anand Teltumbde — “The Myth of Bhima Koregaon Reinforces the Identities It Seeks to Transcend” (The Wire).
2. Battle of Koregaon — ऐतिहासिक सारांश (Wikipedia / scholarly citations).
3. Historical explainers (Indian Express — What happened at Koregaon Jan 1 1818).
4. Court and legal updates on Anand Teltumbde (NDTV / LiveLaw / Supreme Court orders).
5. Scholarly/jstor paper on memorial history (S. Kumbhojkar / JSTOR).

प्रस्तावना : का हा विषय महत्त्वाचा?

“इतिहास” आणि “मिथक” यांचा संघर्ष केवळ शाब्दिक नाही; समाजाच्या ओळखीचा, राजकारणाचा, चळवळींचा आणि न्यायालयीन प्रक्रियेचा प्रश्न आहे. २०१८-२०२२ या काळात कोरेगाव-भीमा विषय देशात वाढत्या संवेदनशीलतेने चर्चेत आला — लेख, व्याख्याने, कानूनी कारवाई आणि सोशल मिडियावर वाद. आनंद तेलतुम्बडे यांनी प्रकाशित केलेला एक समीक्षात्मक लेख आणि त्यावर आलेली प्रतिक्रिया या विषयाला नरम किंवा तीक्ष्ण दोन्ही प्रकारे वळवतात. या लेखात आम्ही तटस्थ, प्रमाणभूत आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून हा विषय तपासणार आहोत.

“इतिहास सांगतो, धर्म मांडतो; पण पुरावा कधीही शांतबुद्धीनेच बोलतो.”

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी :1 जानेवारी 1818: काय घडले? (थोडक्यात, पुराव्यांसह)

• घटना: 1 जानेवारी 1818 रोजी कोरेगाव-भीमा गावाजवळ झालेली लढाई ही तिसऱ्या आंग्ल-मराठा युद्धाची एक भाग आहे. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या एक छोट्या तुकडीने पेठवीकडे जाणाऱ्या पेशवा पक्षाच्या सैन्याला तोंड दिले.
• संख्या/आकडे (वारंवार उद्धरणे): अनेक स्रोत फरक फरक आकडे देतात — British force सुमारे 800 (काही स्रोत 834) आणि Peshwa side ची संख्या 20,000–28,000 अशी नमूद होते; परंतु हि संख्या contemporary आधारे अनुमानित आहे आणि काही विद्वान ती कमी जास्त मानतात. ब्रिटिश नोंदींनुसार Company तुकडीच्या आत सुमारे 500 Mahars होते — म्हणजेच दलित महार सैनिकांचे उल्लेखात्मक प्रमाण होते.
• निकाल: मैदानात Company-च्या तुकडीने रक्षण केले; पेशव्याना मागे हटल्याचा उल्लेख आहे. यानंतर 1821-22 मध्ये जिंकलेल्या स्मारक (victory pillar / obelisk) उभारण्यात आले ज्यावर मर्यादित माहिती आहे.

टीप (माहितीच्या वैविध्याबद्दल): ऐतिहासिक आकडे युगानुसार आणि स्रोतानुसार बदलतात,लोकमान्य व ब्रिटिश दफ्तराच्या नोंदी, स्थानिक किंवदंती आणि नंतरच्या चळवळींच्या दस्तावेजांमुळे संख्या-व्याख्या बदलतात. (हा मुद्दा पुढे विश्लेषणात येणार.)

आनंद तेलतुम्बडे यांचे विधान : काय म्हणाले? (स्रोतसहित)

आनंद तेलतुम्बडे यांनी “The Myth of Bhima Koregaon Reinforces the Identities It Seeks to Transcend” हा लेख लिहिला (The Wire, Jan 2018 प्रकारची मांडणी आणि त्याचा अन्वय). या लेखात ते म्हणाले की कोरेगाव-भीमा विषयीचा “महारांचा विजय” किंवा त्याचा दलित-उदयाशी थेट संबंध एक प्रकारचा मिथक म्हणून घडवला गेला आहे. आणि असा मिथक कधीकधी सामाजिक ओळखांची परिभाषा अधिकच घट्ट करतो आणि ‘पहिचानवादी दलदल’ तयार करतो.

त्यांचे मुख्य दावे संक्षेपात:

• बाबासाहेब आंबेडकरांनी या घटना एका चळवळीच्या गरजेनुसार ‘हेतुपुरस्कर ’ स्वरूपात उजेडात आणली.
• ऐतिहासिक कागदोपत्री आणि लढाईची वास्तवे मिथकीकरणामुळे गहाळ होत आहेत.
• या कथनामुळे भविष्यातील राजकीय/सामाजिक ताण वाढू शकतो (आयडेंटिटी-पॉलिटिक्सचा धोका).

तेलतुम्बडे यांच्या विधानाविरुद्धचे पुरावे व प्रतिप्रत्युत्तर

तेलतुम्बडे यांच्या लेखाला अनेकांनी विरोध केला — काहीनी ते ऐतिहासिक चुकच ठरवली, काहीनी सामाजिक गरजेने जन्मलेले ‘गलामगिरीच्या विरुद्ध स्मरण’ म्हणून त्याचे महत्त्व सांगितले.

• प्रतिपादन 1 (दाखले): ब्रिटिश रेजिस्टर्स, विजय स्तंभावरील शिक्षणे आणि महार रेजिमेंटची ऐतिहासिक नोंद. ही साक्ष देतात की कोरेगावच्या लढाईत महार सैनिकांच्या सहभागाचे प्रत्यक्ष पुरावे आहेत. (Mahar regimental records, contemporary British reports).
• प्रतिपादन 2 (सांस्कृतिक-साक्षेपी): दलित-चळवळींसाठी या ऐतिहासिक घटनेचे प्रतीकात्मक महत्त्व खूप मोठे झाले. ज्यामुळे दरवर्षी 1 जानेवारी ला लोक जमतात, स्मारकावर पुष्पंचंद्र ठेवतात आणि सार्वजनिक व्याख्यान मेळावे भरतात. ही सामाजिक व्यवहार्यदृष्ट्या महत्वाची घटना आहे.
• विरोधी लेख (उदा. RoundTable, Jan 2018 इ.): यातील काही लेखक म्हणतात तेलतुम्बडे यांचे लेखन ‘इतिहास-समालोचन’ आहे आणि त्यावर चर्चा करणे आवश्यक आहे परंतु त्याला ‘झूठ’ म्हणणे अन्यायकारक आहे कारण पुरावे परस्पर विरोधाभासी नाहीत.फक्त संप्रेषण व वापर बदलेले आहे.

आकडेवारी आणि कागदोपत्री माहिती : जी वैज्ञानिक आधार म्हणून वापरता येईल

(तपशीलवार आकडे — मुख्य स्रोत खालीलप्रमाणे दिले; आकडे त्यानुसार बदलू शकतात.)

• ब्रिटिश दलातील संख्या (सामान्य उद्धरण): 800–834 सैनिक; यातील अंदाजे 500 महार (इतर जातींचे मराठा, राजपूत, मुसलमान, याहुदी इत्यादी देखील होते).
• पेशव्यांची संख्या (अनुमान): 20,000–28,000 (प्राथमिक ब्रिटिश नोंदीनुसार मोठ्या संख्येचा दावा; स्थानिक लेखनात ही संख्या कमीदेखील लिहिले जाते).
• उपलब्ध मृत्यू-जखमी नोंदी (ब्रिटिश अहवाल): 275 (काही नोंदींनुसार) Company-कडून मृत्यू/जखमी; पर्श्व बाजूने 500–600 (ब्रिटिश अंदाज). (यात विविध स्रोतांमधील फरक.)
• स्मारक उभारणी: 1820s मध्ये उभारण्यात आलेला विजय स्तंभ. त्यावर “हिरोइक फर्मनेस” असा उल्लेख ब्रिटिश बाजूने केला गेला. हा स्तंभ नंतर दलित इतिहास आणि प्रतीक म्हणून महत्त्वाचा झाला.

वैज्ञानिक टिप: ऐतिहासिक आकडे घेताना नेहमी प्राथमिक स्रोत (primary sources) — म्हणजे त्या काळातील दफ्तरनावे, फौजी रिपोर्ट्स, अखंडी नोंदी — हे प्राथमिक मानले पाहिजेत. नंतरच्या शतके आणि सामाजिक चळवळींनी दिलेली व्याख्या (oral histories, community narratives) ही secondary स्रोत म्हणून महत्त्वाची असते. पण तुलनेने वेगळ्या धारणांवर आधारित असते.

तर्कसंगत विश्लेषण ; “मिथक” की “इतिहास”?: पद्धत आणि निकाल

आता वैज्ञानिक पद्धतीने प्रश्न करुया — What is a myth? आणि what is a historical claim? नंतर तेलतुम्बडे यांच्या शब्दांवर आणि उपलब्ध पुराव्यावर आधारित निष्कर्ष.

पद्धत (Methodology)

1. स्रोत-वर्गीकरण: प्राथमिक (British reports, pillar inscriptions, regimental records) vs द्वितीयक (community memory, विद्वान लेख, 20व्या शतकातील सामाजिक लेख).
2. साक्षांचचे वजन (evidentiary weight): contemporary military reports > later retellings, परंतु oral histories ला सांस्कृतिक-साक्ष म्हणून वजन द्यावे.
3. विकासवादी दृष्टी (evolutionary approach): ऐतिहासिक घटनेचा अर्थ समाज बदलत असताना बदलतो — म्हणजेच घटना स्वतः बदलत नाही परंतु त्याचे सामाजिक अर्थ बदलतात.
4. पॉलिटिकल-इकोनॉमिक संदर्भ: 19व्या शतकातील ब्रिटीश-मराठा संघर्ष, नंतरच्या शतकामध्ये बाबासाहेब आंबेडकरांनी प्रत्येक घटना कशी वापरली त्याचा अभ्यास.

विश्लेषणाचे टप्पे आणि निष्कर्ष

• घटना (event): कोरेगाव-भीमा येथे 1 जानेवारी 1818 रोजी युद्ध instance नक्कीच झाले. हे ऐतिहासिक ठोक पातळीचे सत्य आहे — contemporary British reports आणि विजय स्तंभ यामुळे हे निष्पन्न होते. (इतिहास > Myth?)
• किंवा ‘Dalit victory’ म्हणून कथा: येथे प्रश्न आहे — “ही लढाई दलितांची स्वतंत्र विजयगाथा होती का?” Historical records सूचित करतात की ब्रिटिश बाजूच्या सेनेत अनेक जातींचे सिपाही होते आणि महारांचा सहभाग महत्त्वाचा होता. परंतु हे सांगणे की पूर्ण विजयाचा श्रेय केवळ महारांचा आहे हे अतिशयोक्ति (exaggeration) असू शकते. म्हणजेच काही रीतींमध्ये ‘आंशिक सत्य + प्रतीकात्मक विस्तार’ म्हणून कथा वाढली.
• तेलतुम्बडे यांचे आरोप (मिथकची व्याख्या): तेलतुम्बडे म्हणतात की हे ‘मिथक’ आहे कारण १९व्या शतकातील घटनांना २०व्या-२१व्या शतकात चळवळींसाठी चिन्ह म्हणून बदलले गेले; हा दृष्टीकोन मान्य करता यावा — पण ‘मिथक’ हा शब्द वापरून ते घटनेच्या वास्तविक घटनेला नकारतात का — हे वेगळे प्रश्न आहे. त्यांच्या लेखात त्यांनी ‘मिथक’ हा सामाजिक प्रक्रियेतून निर्माण झालेला म्हणून दाखवला — म्हणजेच ‘घटना झाली होती परंतु त्याचा आजचा अर्थ बदलला’ असा दावा.
• निष्कर्ष (संदीर्भिक): ऐतिहासिक घटना (battle) ही वास्तविक आहे; त्यातील महार सैनिकांचा उल्लेख आणि त्यांचे बलिदान नाकारता येत नाही. परंतु ह्या घटनेच्या प्रतीकात्मक वापराने तयार झालेला “विजय-कथा” (victory narrative) हे सामाजिक-राजकीय संदर्भात काही वेळा सुपाठ्य किंवा अतिशयोक्ती बनू शकते. म्हणून दोन्ही बाजूंत काही प्रमाणात वस्तुस्थिती आहे: इतिहासाची वास्तविकता आणि त्यावर झालेल्या सामुदायिक अर्थनिर्मिती — दोन्ही सहअस्तित्वात आहेत.

कायदेशीर आणि समकालीन परिणाम

• २०१८ नंतर भिमा-कोरेगाव संदर्भातील घटना, एल्गार परिषदेच्या सभेचा संदर्भ आणि 2020 च्या आसपास आलेल्या गुन्हेगारी तपासांमध्ये आनंद तेलतुम्बडे आणि इतरांनी (Navlakha, Gautam इ.) विरोध सहन केले. काहींना अटक, जामिन आणि नंतर सुप्रीम कोर्टात प्रकरणे चालू झाली. (काही रिहाई/बेल आदेश तसेच कोर्टी निर्णय देखील नोंदवले गेले).

नैतिक-वैधानिक आव्हान: इतिहास-विरोधी विधानांचे सामाजिक परिणाम काय असतील — आणि सरकार/न्यायलयाने इतक्या संवेदनशील प्रकरणांमध्ये कसे संतुलन राखावे — हे आजच्या लोकशाहीसाठी प्रश्न राहतो.

उदाहरणे आणि अवतरणे (एखादे लघु केस-स्टडी)

1. जमातदार कुटुंबाचा संदर्भ (Indian Express रिपोर्ट): काही स्थानिक महार/मराठा परिवारांच्या कौटुंबिक नोंदींमध्ये दोन्ही बाजूंच्या शौर्य-कथा आढळतात; त्यांनी सांगितले की लढाईत विविध जातीच्या सैनिकांकाही सहभाग होता. (हे दाखवते की “एकाच सत्याची एकाहून अधिक मांडणी होऊ शकते”).
2. राजकीय वापर: दलित-अभिमुख चळवळींनी कोरेगावचं स्मारक ‘सामूहिक स्मरण’ म्हणून वापरले — एकता आणि विरोधाचे प्रतीक. काही राजकीय गटांनी त्याचा वापर इतर हेतूनी केला असेही आरोप झाले. (या संदर्भात 2018-2019 मधील व्याख्याने आणि विरोधाभास बघायला मिळतात)

(वरिल सर्व विभागांच्या मजकुरात मी संदर्भानुसार वेब.run स्रोतांचे उद्धरण लेखाच्या संबंधित विभागात दाखवले आहेत. वरच्या सेक्शनमध्ये प्रमुख 5-6 स्रोतांची नावे दिली आहेत.)

FAQs — लेखाच्या शेवटी समाविष्ट कराव्यात अशी काही प्रश्‍नं (सह उत्तर)

1. Q: कोरेगाव-भीमा लढाई खरंच झाली का?
   A: हो — ऐतिहासिक नोंदी व विजय स्तंभ यावरून 1 जानेवारी 1818 ला लढाई निश्चित झाले आहे.
2. Q: आनंद तेलतुम्बडे काय म्हणाले होते?
   A: त्यांनी लेखात म्हटले की कोरेगाव-भीमा विषयीची काही व्याख्या ‘मिथक’ स्वरूपाला वळवली गेली आहे; त्यांनी हा प्रश्न ऐतिहासिक स्मरण�निर्मितीबाबत उपस्थित केला.
3. Q: का लोक या घटनेला दलित-विजय समजतात?
   A: एकतर Company-मधील महार सैनिकांचा उल्लेख आणि दलित चळवळींनी त्यांना प्रतीक म्हणून स्वीकारले कारण ते सामाजिक बदलाचे प्रतीक बनले.
4. Q: कायहे सत्य? myth किंवा history?
   A: दोन्ही — घटना (history) खरी; परंतु त्यावर झालेली प्रतीकात्मक अर्थनिर्मिती (mythic narrative) वेळेनुसार बदलते हे लक्षात घ्यावे.
5. Q: मी अधिक वाचायचे असेल तर कुठे पाहावे?
   A: The Wire मधील Teltumbde लेख, विकिपीडिया entry, Indian Express explainer, JSTOR-वरील लेख (Kumbhojkar) आणि न्यायालयीन दस्तऐवज (LiveLaw/NDTV) हे प्रारंभिक वाचनासाठी उपयुक्त.

अंतिम शिफारसी (लोकशाही आणि शैक्षणिक दृष्टीने)

1. शैक्षणिक पद्धत: शाळा-कॉलेजमध्ये या प्रकारच्या घटनांचे multi-source अध्ययन शिकवले जावे — म्हणजेच primary documents व community narratives एकत्र वाचले जावेत.
2. सार्वजनिक संवाद: पत्रकार, शिक्षक आणि सामाजिक कार्यकर्ते हे विषय संयमाने हाताळावेत; ‘मिथक’ किंवा ‘इतिहास’ या शब्दांचा गैरवापर टाळावा.
3. न्यायालय/पोलिस/सरकार: संवेदनशील ऐतिहासिक-आधारित सार्वजनिक कार्यक्रमांना सुरक्षित व शांत वातावरणात होण्यासाठी उपाययोजना कराव्यात.

लेखाचे संक्षेप (Takeaway)

• कोरेगाव-भीमा ही ऐतिहासिक घटना खरी आहे; महार सैनिकांचा सहभाग नाकारता येणार नाही.
• आनंद तेलतुम्बडे यांनी या घटनेच्या सामाजिक-राजकीय अर्थावर प्रश्न उपस्थित केला — हा प्रश्न चर्चा करण्यायोग्य आहे परंतु त्याला ‘संपूर्णपणे मिथक’ म्हणून सांगणे अतिशयोक्ती ठरू शकते.
• सर्वात महत्त्वाचे: इतिहासाचे अभ्यास पुरावे, संदर्भ आणि समुदायाच्या स्मृती एकत्र करून करावे — मगच निष्कर्ष शास्त्रोक्त व समाजोपयोगी राहतील.

स्रोतांची नोंद (मुख्य वेब.run रिफरन्सेस — वाचा/उद्धरणासाठी)

• Anand Teltumbde — The Wire article.
• Battle of Koregaon — Wikipedia summary (historical references).
• Indian Express explainer — What happened at Koregaon.
• JSTOR — History of the Koregaon Memorial (S. Kumbhojkar).
• NDTV / LiveLaw — Court orders and bail updates on Anand Teltumbde.
  (आणखी स्रोत व संदर्भ मागितल्यास मी ते पूर्ण पानांमध्ये देऊ शकतो.)

About The Author

Dr.Nitin Pawar

Dr. Nitin Pawar is a journalist, social analyst and editor at Satyashodhak Blog. He writes on democracy, social justice, rural Maharashtra and political analysis with reformist perspective.

See author's posts