Matang Community Maharashtra भाग – 4 हा मातंग समाजाचा इतिहास, परंपरा, सामाजिक योगदान आणि आजची वाटचाल,इ.भाग समजून घेण्याबाबत प्रयत्न आहे.सविस्तर लेख वाचा….. 11 जुलै 2026Contents1. Matang Community Maharashtra : मातंग समाज इतिहास, परंपरा, सामाजिक योगदान व आजची वाटचाल2. Matang Community Maharashtra: लोकसंख्या,सहभाग क्षेत्र3. मातंग समाजाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी4. शिवकालातील मातंग समाजाचे योगदान5. त्यामध्ये विशेषतः पुढील नावांचा उल्लेख केला जातो—6. लहुजी वस्ताद साळवे :7. क्रांतीचे प्रेरणास्थान8. लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांचे योगदान8.1. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि मातंग समाज8.2. पारंपरिक व्यवसाय9. आधुनिक काळातील बदल10. आज समाजातील युवक—11. लोकसंख्या11.1. राज्य लोकसंख्या ● महाराष्ट्र 20,03,996 ● मध्य प्रदेश 24,106 ● कर्नाटक 23,824 ● आंध्र प्रदेश (तेलंगाणासह) 9,289 ● गुजरात 2,765 ● छत्तीसगड 2,513 ● दमण आणि दीव 702 ● गोवा 580 ● ओडिशा 256 ● राजस्थान 24111.2. अनुसूचित जातीमधील समावेश12. SC आरक्षण उपवर्गीकरण आणि मातंग समाज12.1. मातंग समाजातील पोटजाती13. ● मातंग ● मांग ● मादिंग ● दानखनी ● उचले ● ककरकाढे ● खानदेशी ● गारुडी ● घोडके ● डफळे ● दखने ● पिंढारी ● मदारी ● मांगेला ● वऱ्हाडे14. सामाजिक परिवर्तनाची दिशा15. निष्कर्ष15.1. आधीचे लेख वाचा—-15.2. About The Author15.2.1. Dr.Nitin PawarMatang Community Maharashtra : मातंग समाज इतिहास, परंपरा, सामाजिक योगदान व आजची वाटचालमहाराष्ट्राच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक जडणघडणीत अनेक समाजांनी आपापले महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. त्यापैकी मातंग समाज हा परंपरेने शौर्य, कष्ट, प्रामाणिकपणा व लोककलांचा वारसा जपणारा समाज म्हणून ओळखला जातो.इतिहासात गावांचे संरक्षण, युद्धकौशल्य, लोककला, शेती, दोरखंड निर्मिती, हलगी वादन अशा अनेक क्षेत्रांत या समाजाने आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे.Matang Community Maharashtra: लोकसंख्या,सहभाग क्षेत्र2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रात मातंग समाजाची लोकसंख्या सुमारे 20 लाखांहून अधिक आहे.देशातील विविध राज्यांमध्ये हा समाज अनुसूचित जातीमध्ये समाविष्ट आहे.आज शिक्षण, सरकारी सेवा, उद्योग, साहित्य, कला आणि सामाजिक नेतृत्व अशा विविध क्षेत्रांत मातंग समाज मोठ्या प्रमाणावर पुढे येत आहे.मातंग समाजाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमीMatang Community Maharashtra चा इतिहास अत्यंत प्राचीन मानला जातो. विविध ऐतिहासिक आणि लोकपरंपरेतील उल्लेखांनुसार हा समाज गावांचा संरक्षणकर्ता, शूर आणि निडर म्हणून ओळखला जात असे.अनेक संशोधकांच्या मते समाजातील काही परंपरा जांब ऋषी (जलजंबु) यांच्याशी जोडल्या जातात. समाजामध्ये गुरुपरंपरेलाही विशेष महत्त्व आहे.मातंग ऋषी, श्री मांगवीर बाबा आणि महालक्ष्मी माता यांना अनेक कुटुंबांमध्ये कुलदैवत म्हणून मानले जाते.शिवकालातील मातंग समाजाचे योगदानछत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या काळात अनेक मातंग वीरांनी स्वराज्याच्या उभारणीत योगदान दिल्याचे विविध ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये नमूद केले जाते.त्यामध्ये विशेषतः पुढील नावांचा उल्लेख केला जातो—● सर्जेराव मांग ● येल्या मांग ● लोकपरंपरेनुसार रायगडावर तोफा चढविणे, गडांची सुरक्षा, चौक्या सांभाळणे, पहारा देणे यांसारखी जबाबदारी समाजातील अनेक व्यक्तींनी पार पाडली.टीप: शिवकालातील काही घटनांविषयी विविध लोकपरंपरा, बखरी आणि संशोधनग्रंथांमध्ये वेगवेगळे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे अशा ऐतिहासिक संदर्भांकडे अभ्यासपूर्ण दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे.लहुजी वस्ताद साळवे :लहुजी वस्ताद साळवेक्रांतीचे प्रेरणास्थानMatang Community Maharashtra मधे मातंग समाजातील सर्वात तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वांमध्ये लहुजी राघोजी वस्ताद साळवे यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते.त्यांनी पुण्यातील आपल्या तालमीतून अनेक युवकांना—● कुस्ती ● तलवारबाजी ● लाठी-काठी ● शारीरिक प्रशिक्षण यांचे शिक्षण दिले.महात्मा ज्योतिराव फुले आणि क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके यांच्यावरही त्यांच्या विचारांचा प्रभाव असल्याचे अनेक अभ्यासक मानतात.अधिक माहितीसाठी: https://en.wikipedia.org/wiki/Lahuji_Raghoji_Salveलोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांचे योगदानलोकशाहीर अण्णा भाऊ साठेमातंग समाजाला जागतिक स्तरावर ओळख मिळवून देणाऱ्या महान साहित्यिकांमध्ये लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांचे स्थान सर्वोच्च आहे.त्यांनी—● कादंबऱ्या ● कथा ● लोकनाट्य ● शाहिरी ● सामाजिक साहित्य यांच्या माध्यमातून वंचित समाजाचा आवाज बुलंद केला.त्यांची “फकीरा” ही कादंबरी मराठी साहित्यातील मैलाचा दगड मानली जाते.अधिक माहिती: https://mr.wikipedia.org/wiki/अण्णाभाऊ_साठेडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि मातंग समाजभारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी अस्पृश्यतेविरुद्ध उभारलेल्या सामाजिक चळवळीत मातंग समाजानेही सक्रिय सहभाग घेतला.१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे झालेल्या ऐतिहासिक धम्मदीक्षेनंतर मातंग समाजातील हजारो लोकांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याचे विविध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नमूद आहे. Matang Community Maharashtra च्या आधुनिक काळातील बदलास डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचे कार्य महत्वपूर्ण अध्याय बनते.डॉ. आंबेडकरांविषयी अधिक माहिती: https://drambedkar.nic.inपारंपरिक व्यवसाय● मातंग समाज हा महाराष्ट्रातील बारा बलुतेदारांपैकी एक मानला जातो.● परंपरेने समाजातील लोक—● केकताडापासून दोरखंड तयार करणे झाडू बनविणे ● शुभप्रसंगी तोरणे तयार करणे ● हलगी वादन ● ग्रामसेवा अशा विविध व्यवसायांमध्ये कार्यरत होते.“कुणब्याघरी दाणं आणि मांगाघरी गाणं” ही म्हण समाजाच्या लोककला परंपरेची साक्ष देते.आधुनिक काळातील बदलगेल्या काही दशकांमध्ये मातंग समाजात मोठे परिवर्तन झाले आहे.आज समाजातील युवक—● डॉक्टर ● अभियंते ● वकील ● शिक्षक ● प्रशासकीय अधिकारी ● पोलीस अधिकारी ● उद्योजक ● आयटी क्षेत्रातील व्यावसायिक म्हणून देशभर कार्यरत आहेत.शिक्षणामुळे समाजामध्ये आर्थिक आणि सामाजिक प्रगतीचे नवीन मार्ग खुले झाले आहेत.लोकसंख्या2011 च्या जनगणनेनुसार उपलब्ध आकडेवारीनुसार—राज्य लोकसंख्या ● महाराष्ट्र 20,03,996 ● मध्य प्रदेश 24,106 ● कर्नाटक 23,824 ● आंध्र प्रदेश (तेलंगाणासह) 9,289 ● गुजरात 2,765 ● छत्तीसगड 2,513 ● दमण आणि दीव 702 ● गोवा 580 ● ओडिशा 256 ● राजस्थान 241अनुसूचित जातीमधील समावेश२०१७ पर्यंत उपलब्ध माहितीनुसार खालील राज्यांमध्ये मातंग समाजाचा अनुसूचित जातीमध्ये समावेश आहे—● महाराष्ट्र ● कर्नाटक ● गुजरात ● गोवा ● राजस्थान ● मध्य प्रदेश ● आंध्र प्रदेश ● तेलंगाणा ● छत्तीसगड ● ओडिशा ● दमण आणि दीवभारत सरकारच्या अनुसूचित जातींच्या यादीसाठी: https://socialjustice.gov.inलोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे विकास महामंडळ महाराष्ट्र शासनाने मातंग समाजाच्या आर्थिक उन्नतीसाठी लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे विकास महामंडळ स्थापन केले आहे.या महामंडळामार्फत—● स्वयंरोजगार ● उद्योग ● कर्ज योजना ● प्रशिक्षण ● आर्थिक सहाय्य अशा विविध योजना राबविल्या जातात.अधिक माहिती:https://sjsa.maharashtra.gov.inSC आरक्षण उपवर्गीकरण आणि मातंग समाजअलीकडील काळात अनुसूचित जातींमधील उपवर्गीकरण (Sub-categorisation) हा विषय चर्चेत आहे. महाराष्ट्रातही यासंदर्भात चर्चा सुरू असून विविध समाजघटकांनी आपल्या मागण्या शासनासमोर मांडल्या आहेत.हा विषय न्यायालयीन निर्णय, आयोगांचे अहवाल आणि शासनाच्या धोरणांशी संबंधित असल्यामुळे भविष्यातील निर्णयांनुसार त्यामध्ये बदल होऊ शकतात. त्यामुळे अधिकृत सरकारी अधिसूचना आणि निर्णयांचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.मातंग समाजातील पोटजातीमातंग समाजात विविध पोटजातींचा उल्लेख आढळतो.● मातंग ● मांग ● मादिंग ● दानखनी ● उचले ● ककरकाढे ● खानदेशी ● गारुडी ● घोडके ● डफळे ● दखने ● पिंढारी ● मदारी ● मांगेला ● वऱ्हाडेसामाजिक परिवर्तनाची दिशापूर्वी पारंपरिक व्यवसायावर आधारित असलेला मातंग समाज आज शिक्षण, उद्योग, तंत्रज्ञान, प्रशासन आणि सामाजिक नेतृत्वाच्या माध्यमातून नवीन ओळख निर्माण करत आहे.महिला शिक्षण, युवकांचा स्पर्धा परीक्षांकडे वाढता कल, उद्योजकता आणि सामाजिक संघटनांमधील सहभाग यामुळे समाजामध्ये सकारात्मक बदल दिसून येत आहेत.निष्कर्षमातंग समाजाचा इतिहास हा केवळ संघर्षाचा इतिहास नाही, तर तो शौर्य, लोककला, सामाजिक परिवर्तन आणि स्वाभिमानाचा इतिहास आहे. लहुजी वस्ताद साळवे यांचे क्रांतिकारक कार्य, लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांचे साहित्य, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या सामाजिक चळवळीतील सहभाग आणि आधुनिक शिक्षणामुळे झालेली प्रगती यांमुळे हा समाज नव्या दिशेने वाटचाल करत आहे.आजच्या काळात इतिहासाचा अभिमान जपत शिक्षण, कौशल्य विकास, उद्योग आणि सामाजिक एकात्मतेच्या माध्यमातून मातंग समाज अधिक सक्षम होत असून महाराष्ट्राच्या सामाजिक विकासात त्यांचे योगदान अधिक व्यापक होत आहे.आधीचे लेख वाचा—-Mahar Matang Sambandh : महार- मातंग उपवर्गीकरणाच्या पाश्वभुमिवर एक सत्य लेखमालाSC Sub Categorization Maharashtra : उपवर्गीकरण, सामाजिक न्याय आणि पुढील दिशा (भाग 3–निष्कर्षात्मक विश्लेषण)SC Sub Categorization Maharashtra : उपवर्गीकरण, आरक्षणाचे वास्तव आणि सामाजिक ऐक्याची गरज (भाग 2)Reservation Within Reservation in Maharashtra – 13% SC Sub-Reservation in Maharashtra : Justice or Division Before Ambedkar Jayanti ?; 12About The Author Dr.Nitin Pawar administratorडॉ. नितीन पवार हे सत्यशोधक ब्लॉगचे संस्थापक व संपादक आहेत. ते विविध विषयांवर चिंतन, प्रबोधन व अभ्यासपूर्ण लेखन करतात. See author's posts पोस्टचे नॅव्हिगेशनSC Sub Categorization Maharashtra : उपवर्गीकरण, सामाजिक न्याय आणि पुढील दिशा (भाग 3–निष्कर्षात्मक विश्लेषण) Osho Life Mystery : ओशो रजनीश यांचे जीवन,मृत्यूचे गूढ,जगाला दिलेले वैचारिक आव्हान नव्या पिढीला माहित आहे का?
